Từ hệ sinh thái dầu khí đến trung tâm công nghiệp - năng lượng

Nền tảng công nghiệp hình thành từ dầu khí

Hệ sinh thái dầu khí tại Vũng Tàu được hình thành và phát triển cùng quá trình thăm dò, khai thác dầu khí trên thềm lục địa Việt Nam. Từ những cơ sở hậu cần ban đầu phục vụ hoạt động ngoài khơi, khu vực này từng bước phát triển hệ thống công nghiệp và dịch vụ kỹ thuật tương đối hoàn chỉnh, bao gồm cơ khí chế tạo, xây lắp công trình biển, vận tải chuyên dụng, cảng dịch vụ, kho bãi, vận hành và bảo dưỡng thiết bị. Đây là những năng lực đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao, thời gian tích lũy dài và kinh nghiệm thực hiện các dự án quy mô lớn.

Trong quá trình ấy, các doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) như Vietsovpetro, PTSC, PV GAS đã góp phần phát triển nhiều mắt xích quan trọng của công nghiệp năng lượng. Nếu hoạt động thăm dò, khai thác thúc đẩy sự hình thành các cơ sở cơ khí và dịch vụ kỹ thuật ngoài khơi, thì công nghiệp khí tiếp tục mở rộng chuỗi giá trị sang vận chuyển, chế biến, cung ứng khí cho sản xuất điện và các ngành công nghiệp khác.

Cùng với hệ thống công nghiệp lọc hóa dầu tại Long Sơn, các trung tâm điện lực ở Phú Mỹ và cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, Vũng Tàu đã hình thành một không gian sản xuất công nghiệp gắn với năng lượng và kinh tế biển. Lợi thế của khu vực không chỉ nằm ở quy mô các công trình đã đầu tư, mà còn ở sự hiện diện đồng thời của năng lực kỹ thuật, hạ tầng công nghiệp, dịch vụ hậu cần và nguồn nhân lực chuyên môn cao.

Đáng chú ý, nhiều năng lực được tích lũy từ ngành dầu khí đang từng bước mở rộng phạm vi ứng dụng sang những lĩnh vực năng lượng mới. Điển hình là việc Công ty TNHH MTV Dịch vụ Cơ khí Hàng hải PTSC (PTSC M&C) hoàn thành, bàn giao bốn trạm biến áp ngoài khơi thuộc dự án Baltica 2 vào tháng 9/2026, với tổng khối lượng các trạm và khung đỡ khoảng 16.000 tấn. Những công trình được chế tạo tại Vũng Tàu để xuất khẩu sang châu Âu cho thấy năng lực cơ khí, quản lý dự án và dịch vụ kỹ thuật dầu khí có thể được khai thác để tham gia những chuỗi cung ứng công nghiệp năng lượng khác.

Những công trình được chế tạo tại Vũng Tàu cho thấy năng lực cơ khí, quản lý dự án và dịch vụ kỹ thuật dầu khí có thể được khai thác để tham gia những chuỗi cung ứng công nghiệp năng lượng khác.

Tuy nhiên, việc một số doanh nghiệp đã tham gia thị trường quốc tế chưa đồng nghĩa với sự hình thành một chuỗi cung ứng công nghiệp hoàn chỉnh. Các dự án năng lượng quy mô lớn còn cần hệ thống nhà cung cấp vật tư, thiết bị, linh kiện, dịch vụ công nghệ, kiểm định, tự động hóa và nhiều ngành công nghiệp hỗ trợ khác. Khả năng phát triển những mắt xích này sẽ quyết định mức độ lan tỏa của các dự án đầu tàu đối với nền công nghiệp trong nước.

Đây cũng là một trong những cơ sở để TP HCM nghiên cứu xây dựng Trung tâm công nghiệp – năng lượng quốc gia theo mô hình đa cực. Theo định hướng được Sở Công Thương Thành phố công bố vào tháng 7/2026, ba khu vực trọng điểm gồm Long Sơn với lọc hóa dầu, hóa chất và vật liệu mới; Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải với khí – điện, kho cảng và logistics; Rạch Dừa – Sao Mai – Bến Đình với cơ khí chế tạo, dịch vụ kỹ thuật dầu khí và công nghiệp phục vụ điện gió ngoài khơi.

Mỗi khu vực có những thế mạnh riêng, song giá trị của mô hình đa cực không chỉ nằm ở sự phân chia chức năng. Điều quan trọng hơn là khả năng kết nối các hoạt động sản xuất, chế tạo, cung ứng dịch vụ và nghiên cứu công nghệ thành những chuỗi giá trị có tính bổ trợ, thay vì tiếp tục phát triển thành các cụm công nghiệp tương đối độc lập.

Liên kết các năng lực để tạo động lực tăng trưởng mới

Sau khi TP HCM hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, không gian phát triển công nghiệp của Thành phố được mở rộng đáng kể. Nếu khu vực Vũng Tàu có lợi thế về công nghiệp năng lượng, cơ khí công trình biển và cảng biển, thì Bình Dương đã hình thành mạng lưới công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghiệp hỗ trợ phát triển. Trong khi đó, khu vực TP HCM trước sáp nhập có thế mạnh về tài chính, nghiên cứu, đào tạo, công nghệ, thương mại và các dịch vụ chuyên môn.

Sự kết hợp này mở ra khả năng hình thành chuỗi giá trị công nghiệp có phạm vi rộng hơn, từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất thiết bị đến lắp ráp, cung cấp dịch vụ kỹ thuật và xuất khẩu. Chẳng hạn, những dự án công trình biển triển khai tại Vũng Tàu có thể tạo thêm thị trường cho doanh nghiệp cơ khí chính xác, thiết bị điện, tự động hóa và công nghiệp hỗ trợ ở các khu vực khác. Ngược lại, năng lực nghiên cứu, thiết kế và cung ứng công nghệ của TP HCM có thể hỗ trợ doanh nghiệp công nghiệp năng lượng nâng cao hàm lượng kỹ thuật, tham gia những công đoạn có giá trị gia tăng lớn hơn.

Tuy nhiên, đây mới là khả năng bổ trợ về mặt kinh tế. Để trở thành chuỗi liên kết thực chất, các doanh nghiệp phải đáp ứng được yêu cầu của nhau về công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng, tiến độ và năng lực cung ứng. Những nhà thầu thực hiện dự án năng lượng quốc tế thường phải tuân thủ hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn và quản lý chất lượng nghiêm ngặt. Vì vậy, việc mở rộng tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp nội địa không thể chỉ dựa vào lợi thế địa lý hay năng lực sản xuất sẵn có, mà cần quá trình nâng cấp công nghệ và tổ chức chuỗi cung ứng.

Yêu cầu này phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp mà TP HCM đang triển khai. Theo Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026–2030 được phê duyệt tháng 8/2026, Thành phố xác định nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng, tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước là những thước đo quan trọng. Cùng với đó, kế hoạch xây dựng các chuỗi liên kết doanh nghiệp năm 2026 tập trung trước hết vào cơ khí – tự động hóa và điện – điện tử – công nghệ thông tin, đồng thời thúc đẩy kết nối doanh nghiệp lớn với các nhà cung cấp nội địa.

Những định hướng này tạo cơ sở để các ngành công nghiệp hỗ trợ của Thành phố tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị năng lượng. Tuy nhiên, để khai thác được cơ hội, cần có sự kết nối cụ thể giữa nhu cầu của các dự án lớn với năng lực sản xuất của doanh nghiệp, từ chia sẻ thông tin về tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu sản phẩm đến hợp tác nghiên cứu, đào tạo và phát triển nhà cung cấp.

Bàn về việc tái định hình không gian công nghiệp TP HCM, ông Phạm Bình An, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP HCM, nhấn mạnh: “Mục tiêu không phải là có thêm nhiều KCN mà là tạo ra mạng lưới công nghiệp”.

Theo ông, quy hoạch cần tổ chức các cực sản xuất theo chức năng, gắn công nghiệp công nghệ cao với nghiên cứu, đào tạo; chế biến, chế tạo với công nghiệp hỗ trợ; cảng biển với logistics và xuất khẩu. Khi các khu vực được phân vai và kết nối trong một cấu trúc thống nhất, nguồn lực có điều kiện được phân bổ vào những hoạt động tạo ra giá trị cao hơn.

Cùng với hệ thống công nghiệp lọc hóa dầu tại Long Sơn, các trung tâm điện lực ở Phú Mỹ và cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, Vũng Tàu đã hình thành một không gian sản xuất công nghiệp gắn với năng lượng và kinh tế biển.

Đặt trong định hướng phát triển Trung tâm công nghiệp – năng lượng quốc gia, quan điểm này cho thấy yêu cầu tổ chức các cực công nghiệp không thể tách rời việc xây dựng những mối liên kết giữa doanh nghiệp và ngành nghề. Các khu vực Long Sơn, Phú Mỹ – Cái Mép – Thị Vải, Rạch Dừa – Sao Mai – Bến Đình cần được phát triển theo thế mạnh chuyên môn, đồng thời kết nối với mạng lưới công nghiệp hỗ trợ, nghiên cứu, đào tạo và dịch vụ của toàn Thành phố.

Bên cạnh liên kết sản xuất, hạ tầng phục vụ nhiều ngành công nghiệp cũng cần được tổ chức và đầu tư phù hợp. Trong cùng loạt phân tích về phát triển công nghiệp TP HCM, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP HCM, lưu ý rằng quá trình chuyển đổi các khu công nghiệp theo hướng công nghệ cao, xanh và phát thải thấp đòi hỏi nguồn vốn dài hạn cho hạ tầng năng lượng, xử lý môi trường, dữ liệu và logistics. Theo ông, cần chuyển cách tiếp cận từ tài trợ riêng lẻ từng doanh nghiệp sang huy động nguồn lực cho những công trình hạ tầng dùng chung ở quy mô khu công nghiệp.

Đối với Trung tâm công nghiệp – năng lượng, yêu cầu này đặt ra bài toán điều phối giữa quy hoạch các cực phát triển, hạ tầng kết nối và nhu cầu của những ngành sản xuất liên quan. Đồng thời, việc lựa chọn các dự án ưu tiên cũng cần tính đến khả năng sử dụng các năng lực công nghiệp hiện hữu, tạo thị trường cho doanh nghiệp nội địa và thúc đẩy chuyển giao công nghệ, thay vì chỉ xem xét quy mô vốn hay công suất đầu tư.

Sau nhiều thập niên phát triển dầu khí, Vũng Tàu đã tích lũy được nền tảng công nghiệp có giá trị, với những năng lực kỹ thuật đang tiếp tục được mở rộng sang thị trường năng lượng mới. Trong không gian TP HCM sau sáp nhập, cơ hội phát triển không chỉ đến từ việc thu hút thêm các dự án quy mô lớn, mà còn từ khả năng kết nối những năng lực sẵn có, nâng cao tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp trong nước và gia tăng giá trị tạo ra trong mỗi chuỗi sản xuất. Đây chính là hướng đi cần được chú trọng để Trung tâm công nghiệp – năng lượng quốc gia trở thành động lực tăng trưởng mới của Thành phố./.