Từ lớp học đến thực tiễn: Cơ hội để học sinh thử sức với các bài toán thời AI

AI đang trở thành một trong những yếu tố thúc đẩy sự thay đổi của thị trường lao động, kéo theo những yêu cầu mới về kỹ năng. Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 (Future of Jobs Report 2025) của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), 86% doanh nghiệp được khảo sát dự báo AI và công nghệ xử lý thông tin sẽ làm thay đổi hoạt động kinh doanh đến năm 2030. Khoảng 39% kỹ năng hiện tại của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời. Quá trình chuyển dịch của thị trường lao động trong giai đoạn 2025-2030 có thể tác động tới khoảng 22% số việc làm hiện nay.

Bằng cấp không còn là lợi thế cạnh tranh

Báo cáo Báo cáo Xu hướng việc làm và xã hội 2026 (Employment and Social Trends 2026) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) ghi nhận tỷ lệ thất nghiệp thanh niên toàn cầu ở mức 12,4%. Trong khi đó, khoảng 260 triệu người trẻ, tương đương 20%, không có việc làm, không đi học hoặc không tham gia đào tạo. ILO cũng lưu ý AI và tự động hóa có thể làm gia tăng thách thức đối với những người trẻ có trình độ học vấn cao khi tìm kiếm công việc đầu tiên trong các ngành nghề đòi hỏi kỹ năng cao.

Những thay đổi trên là một trong những lý do thúc đẩy bà Phượng Đoàn, chuyên gia giáo dục tại Philadelphia, Hoa Kỳ, cùng các cộng sự tìm kiếm hướng hỗ trợ học sinh trong độ tuổi 14-18.

Là một người mẹ có con sinh ra và lớn lên tại Mỹ, đồng thời là người khởi xướng cộng đồng “Đồng hành cùng con tại Mỹ” - mạng lưới quy tụ các phụ huynh trí thức và chuyên gia người Việt tại Hoa Kỳ, bà Phượng Đoàn nhận thấy các phương pháp học tập truyền thống, vốn đặt nặng điểm số, không còn đủ để giúp thế hệ trẻ thích ứng với tốc độ thay đổi của thị trường lao động.

Nhận định này cũng tương đồng với những tín hiệu từ môi trường đại học. Khảo sát 759 giảng viên tại Mỹ do Cengage Group công bố tháng 6/2026 cho thấy 79% số người được hỏi đề xuất tăng cường tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và kỹ năng viết nhằm giúp người học thích ứng tốt hơn với AI. Trong khi đó, 61% cho rằng cần mở rộng các cơ hội học tập thực hành và trải nghiệm.

Từ sự đồng thuận trong mạng lưới phụ huynh trí thức, sáng kiến giáo dục phi lợi nhuận Future Innovators (FINO) được hình thành. Dự án hướng tới vai trò kết nối, giúp học sinh người Việt trên toàn cầu tiếp cận môi trường học tập thực tế, chuẩn bị năng lực thích ứng với những thay đổi của tương lai, đồng thời duy trì sự gắn kết với bản sắc văn hóa Việt Nam.

Mạng lưới mentor đồng hành

Khác với các chương trình phát triển kỹ năng thường tập trung vào luyện thi hoặc mô phỏng hoạt động hội nghị, FINO đưa học sinh vào môi trường làm việc theo dự án, với những yêu cầu gần với cách một nhóm dự án thực tế vận hành.

Trong chương trình năm 2026, 50 học sinh được tuyển chọn sẽ thành lập các nhóm dự án, tập trung vào ba lĩnh vực: Công nghệ Giáo dục (EdTech), Công nghệ Tài chính (FinTech) và Công nghệ Y tế (MedTech).

FINO 2026 gồm 5 phiên học trực tuyến và 2 ngày Bootcamp trực tiếp tại Hà Nội. Theo chương trình, học sinh lựa chọn một trong ba hướng EdTech, FinTech và HealthTech, sau đó cùng nhóm xác định vấn đề, tìm hiểu nhu cầu, xây dựng prototype và chuẩn bị phần trình bày ngắn về giải pháp.

Trong ngày đầu Bootcamp, 8/8, hoạt động The Trade Show đưa các nhóm vào tình huống giới thiệu sản phẩm thử nghiệm, giải thích cách giải pháp vận hành và tiếp nhận phản hồi trực tiếp từ mentor cũng như các nhóm khác.

Sau đó, tại The War Room, các nhóm trở lại bàn làm việc để phân tích những điểm chưa hợp lý, kiểm tra lại các giả định và điều chỉnh sản phẩm hoặc cách trình bày. Mentor giữ vai trò đặt câu hỏi và phản biện, trong khi ý tưởng, quá trình phát triển và sản phẩm cuối cùng do học sinh trực tiếp thực hiện.

Ngày 9/8, sáu nhóm bước vào vòng Showcase với sáu hướng giải quyết khác nhau, gồm vật liệu có khả năng phân hủy sinh học từ rác thải thực phẩm; nền tảng học tập khuyến khích tư duy sâu; mũ bảo hiểm cải tiến; giải pháp công nghệ hỗ trợ khả năng tập trung trong môi trường số; balo thiết kế theo nguyên tắc nhân trắc học; và ứng dụng giúp người dùng tiếp cận thông tin dinh dưỡng thuận tiện hơn.

Điểm đáng chú ý của chương trình không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng. Trong quá trình phát triển dự án, học sinh phải giải quyết những câu hỏi gắn với thực tiễn như: Vấn đề này có thực sự tồn tại? Ai là người cần giải pháp? Giả định ban đầu có chính xác không? Điều gì cần thay đổi sau khi tiếp nhận phản hồi từ người dùng và chuyên gia?

Đồng hành cùng học sinh là mạng lưới mentor và cố vấn người Việt, gồm các chuyên gia, kỹ sư gốc Việt đang làm việc tại Mỹ, Nhật Bản, Singapore và Việt Nam. Các chuyên gia trực tiếp hướng dẫn, phản biện và đồng hành cùng từng nhóm từ giai đoạn xác định bài toán đến hoàn thiện giải pháp.

Việc kết nối các chuyên gia đang làm việc tại nhiều thị trường giúp học sinh tiếp cận những cách đặt vấn đề và góc nhìn nghề nghiệp khác nhau. Tuy nhiên, học sinh vẫn giữ vai trò chủ động trong toàn bộ quá trình phát triển dự án.

Hướng đi bền vững

Được thử nghiệm từ năm 2025, FINO ghi nhận những chuyển biến tích cực trong quá trình triển khai. Khi không còn chịu áp lực điểm số, nhiều học sinh thể hiện rõ tư duy hệ thống, khả năng kết nối ý tưởng và năng lực thuyết phục người dùng. Một số phụ huynh cho biết đây là lần đầu họ chứng kiến con mình chủ động suy nghĩ về tương lai và xác định ngành học yêu thích dựa trên những nhu cầu thực tế phát sinh từ dự án.

FINO không kết thúc sau phần pitching. Sau Bootcamp, học sinh tiếp tục tham gia Reflection Circle và viết College Ready Story dài 50-100 chữ để nhìn lại những gì đã thử nghiệm, những điều chưa thành công và sự thay đổi của bản thân trong quá trình thực hiện dự án.

Đối với những dự án phù hợp, chương trình dự kiến hỗ trợ một phần kinh phí để tiếp tục phát triển, đồng thời tạo cơ hội trao đổi 1:1 với cố vấn và trình bày lại tiến độ sau khoảng ba tháng.

Bên cạnh đó, học sinh hoàn thành chương trình sẽ nhận giấy chứng nhận từ Youth For Understanding (YFU), mạng lưới giáo dục và trao đổi văn hóa quốc tế hiện có 45 tổ chức thành viên tại sáu châu lục, với hơn 310.000 học sinh từng tham gia các chương trình của mạng lưới.

Được thử nghiệm từ năm 2025, FINO đang hướng tới xây dựng một cộng đồng học tập dài hạn dành cho học sinh gốc Việt. Nhóm sáng lập hiện tiến hành các thủ tục đăng ký pháp nhân phi lợi nhuận tại Hoa Kỳ.

Nếu những mùa đầu tiên tập trung tạo không gian để học sinh “làm thật”, giai đoạn tiếp theo của FINO sẽ tập trung vào việc duy trì mạng lưới mentor, kết nối các thế hệ học sinh và tiếp tục hỗ trợ những dự án có tiềm năng sau khi chương trình kết thúc.