Từ mã số vùng trồng đến thương hiệu: Con đường nâng giá nông sản của HTX

Cánh cửa xuất khẩu ngày càng thu hẹp đối với những nông sản canh tác theo phương thức truyền thống. Việc thiếu MSVT khiến HTX mất đi những cơ hội xuất khẩu chính ngạch.

Từ sản xuất gặp khó

Đáng ngại hơn, việc buông lỏng quản lý tài sản trí tuệ đang khiến nhiều HTX rơi vào tình cảnh: có vùng trồng tốt nhưng vẫn bị ép giá, hoặc bị các đơn vị bất chính đánh tráo, mạo danh thương hiệu ngay trên thị trường quốc tế.

Thực tế tại thủ phủ sầu riêng Tây Nguyên, HTX dịch vụ nông nghiệp sạch Krông Pắc (Đắk Lắk) từng thấm thía bài học đắt giá khi các quy định về MSVT phía Trung Quốc siết chặt. Giai đoạn đầu, do một số hộ thành viên chưa tuân thủ đồng bộ quy trình ghi chép nhật ký và kiểm soát sinh vật hại, việc phê duyệt mã số bị kéo dài. Hệ quả là hàng trăm tấn sầu riêng không thể xuất khẩu chính ngạch, phải quay đầu tiêu thụ nội địa thông qua thương lái với mức giá bấp bênh, thấp hơn từ 30% so với giá liên kết.

Bài học được các thành viên rút ra là nếu không có một cơ chế quản lý vùng trồng chặt chẽ và không quan tâm đến việc sở hữu trí tuệ thì rủi ro mất thị trường luôn hiện hữu.

Nhãn chín muộn Đại Thành xuất khẩu thành công nhờ xây dựng mã số vùng trồng.

Tương tự, HTX hồ tiêu hữu cơ Lộc Quang (Đồng Nai) đã từng rơi vào tình trạng khó khăn khi đã đầu tư sản xuất theo hướng hữu cơ, đáp ứng tiêu chuẩn về diện tích và đang làm hồ sơ xin chứng nhận MSVT. Tuy nhiên, quá trình xét hồ sơ bị kéo dài khiến có thời điểm HTX gặp khó khăn trong ký kết hợp đồng xuất khẩu. Việc chậm trễ này khiến nông sản của HTX dễ dàng bị lẫn lộn với các vùng trồng đại trà khác, buộc phải tiêu thụ tại thị trường nội địa với giá trị sụt giảm rõ rệt.

Nguy hiểm hơn cả là lỗ hổng pháp lý về sở hữu trí tuệ dẫn đến nạn mượn danh. HTX Thanh long Mỹ Tịnh An (Đồng Tháp), một đơn vị xuất khẩu thanh long đi châu Âu nổi tiếng, từng phải liên tục lên tiếng cảnh báo khi MSVT của mình bị một số đơn vị bên ngoài lợi dụng, mượn danh để khai báo hải quan nhằm trục lợi xuất khẩu. Việc mạo danh này không chỉ trực tiếp đe dọa đến quyền lợi của thành viên mà còn khiến MSVT của HTX đứng trước nguy cơ bị các nước nhập khẩu đình chỉ nếu lô hàng "lậu" kia vi phạm tiêu chuẩn kiểm dịch.

Đến quả ngọt từ tư duy chuẩn hóa

Ngược lại với những khó khăn mà các HTX từng gặp, trong thực tế vẫn có những HTX sớm nhận thức được tầm quan trọng của việc song hành giữa MSVT và sở hữu trí tuệ nên đã gặt hái được những bứt phá vượt bậc về cả sản lượng lẫn giá trị kinh tế.

Đi đầu trong tư duy đổi mới này là HTX Nông nghiệp số Bình Phước (Đồng Nai). Bằng việc chủ động ứng dụng công nghệ số để số hóa vùng trồng, HTX đã giúp các thành viên chuyển đổi hoàn toàn sang nhật ký điện tử. Nhờ sự minh bạch tuyệt đối này, các vùng trồng sầu riêng, bơ, điều… của HTX nhanh chóng được cấp MSVT.

Thay vì tự làm, HTX đóng vai trò liên kết chuỗi, tập hợp nông sản địa phương (như điều, bơ, tiêu) để khai thác các nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn lý sẵn có tại Bình Phước một cách bài bản, đảm bảo tính đồng nhất về chất lượng. Nhờ đó, sản phẩm làm ra không chỉ đạt tiêu chuẩn xuất khẩu chính ngạch mà còn giúp giá trị nông sản tăng từ 15-20%, khẳng định năng lực tự chủ tài sản của một HTX kiểu mới.

Tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, HTX Trái cây sinh học OCOP (Cần Thơ) đã tạo nên bước đột phá mạnh mẽ cho nhiều loại trái cây. Ý thức được giá trị của quyền sở hữu trí tuệ, HTX không chỉ xây dựng thành công vùng trồng đạt chứng nhận hữu cơ để được cấp MSVT xuất khẩu sang các thị trường khó, mà còn đăng ký bảo hộ thành công nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm. Việc sở hữu vùng trồng được định danh bằng mã số và sản phẩm được đóng gói dưới nhãn hiệu độc quyền đã giúp giá bán nông sản xuất khẩu của HTX luôn ổn định và cao hơn thị trường tự do.

Mã số vùng trồng và sở hữu trí tuệ là cơ sở vững chắc để HTX xuất khẩu.

Một điểm sáng khác trong việc gắn MSVT với phát triển tài sản trí tuệ là HTX nông nghiệp Đại Thành (Hà Nội). Sau khi được cấp MSVT phục vụ xuất khẩu sang thị trường khó tính như Mỹ và châu Âu (EU), Ban giám đốc HTX hiểu rằng MSVT chỉ là điều kiện cần, còn tài sản trí tuệ mới là điều kiện đủ để đứng vững. HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể "Nhãn chín muộn Đại Thành", đồng thời kết hợp hệ thống tem truy xuất nguồn gốc mã QR độc quyền. Sự kết hợp này đã nâng tầm quả nhãn Đại Thành thành thương hiệu nông sản cao cấp, đẩy giá trị kinh tế trên mỗi hecta canh tác đạt từ 300 - 400 triệu đồng/năm.

Khởi tạo hàng rào pháp lý và số hóa

Theo các chuyên gia, các HTX cần số hóa công tác quản lý để biến dữ liệu vùng trồng thành tài sản trí tuệ. Về mặt này, HTX Dịch vụ Nông nghiệp số Bình Phước là một hình mẫu khi chia sẻ nền tảng quản lý số cho các đơn vị liên kết.

Việc đưa các hộ nông dân vào hệ thống bản đồ số hóa không chỉ giúp minh bạch thông tin phục vụ MSVT mà còn giúp HTX hình thành và làm chủ quyền sở hữu đối với quy trình công nghệ, giải quyết triệt để bài học ghi chép thủ công. Đây vốn là điểm yếu cố hữu của không ít HTX.

Bên cạnh đó, việc nâng cao quy mô gắn với bảo hộ nhãn hiệu tập thể sẽ giúp HTX tối ưu chi phí. HTX Thanh long Hòa Lệ (Lâm Đồng) mang đến bài học về việc kiên trì xây dựng vùng nguyên liệu thanh long đạt chuẩn GlobalGAP để cấp MSVT. Giải pháp của HTX là đứng ra đại diện tập thể để đăng ký quyền sở hữu trí tuệ đối với các quy chuẩn đóng gói và nhãn hiệu chung. Việc này giúp giảm gánh nặng tài chính cho từng hộ nhỏ lẻ, đồng thời bảo vệ năng lực xuất khẩu liên tục hàng ngàn tấn quả mỗi năm nhờ danh tiếng thương hiệu tập thể được pháp luật bảo vệ.

Ngoài các cách trên, các chuyên gia cho rằng việc sử dụng các công cụ sở hữu trí tuệ mạnh như Chỉ dẫn địa lý để chống mạo danh là rất cần thiết đối với các HTX. Giải pháp này đã được các HTX tại vùng chè Thái Nguyên (như khu vực Tân Cương) triển khai vô cùng bài bản. Bằng cách gắn chặt mã số cơ sở sản xuất, MSVT nội địa với quyền sử dụng Chỉ dẫn địa lý "Tân Cương", các HTX đã tạo dựng một hàng rào pháp lý vững chắc.

Mọi hành vi trà trộn chè kém chất lượng hay mạo danh mã số đều bị đẩy lùi nhờ hệ thống tem điện tử xác thực tích hợp logo chỉ dẫn địa lý được bảo hộ nghiêm ngặt. Đây chính là cơ sở giúp HTX bảo vệ giá trị độc quyền khi bước ra biển lớn.

Ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết MSVT và mã số cơ sở đóng gói không phải là chứng nhận cấp một lần rồi thôi, mà là một cam kết liên tục về chất lượng.

Hiện nay, các nước nhập khẩu tăng cường tần suất kiểm tra trực tuyến và hậu kiểm rất nghiêm ngặt. Để không bị thu hồi mã, các HTX phải nâng cao năng lực quản trị. Việc gắn MSVT với bảo hộ tài sản trí tuệ như nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý là hướng đi bắt buộc. Bộ đang phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ để đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ các HTX vừa được cấp mã kỹ thuật, vừa được bảo hộ thương hiệu một cách đồng bộ.

Bà Nguyễn Thị Thành Thực, Ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Nông nghiệp số Việt Nam, cũng cho rằng ngoài MSVT, HTX muốn hội nhập thì phải hiểu rằng dữ liệu canh tác sạch, quy trình chế biến độc quyền chính là tài sản trí tuệ. Khi HTX số hóa toàn bộ nhật ký sản xuất, tích hợp nó vào con tem của mình, HTX không chỉ chống được nạn 'mượn mã, đạo mã' mà còn tạo ra niềm tin tuyệt đối, định giá thương hiệu nông sản Việt cao hơn nhiều lần trên kệ hàng quốc tế.

Do đó, xây dựng MSVT gắn liền với phát triển tài sản trí tuệ không còn là câu chuyện xa vời mà là chiến lược sinh tồn của các HTX trong kỷ nguyên xuất khẩu chính ngạch.

Tùng Lâm