Từ Madrid đến Gaza: Những khuôn khổ cho hòa bình Trung Đông

Hội nghị Madrid ở Tây Ban Nha, diễn ra từ ngày 30/10 đến 4/11/1991, nhằm thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông. (Nguồn: Cục Lưu trữ và Quản lý Hồ sơ Quốc gia Mỹ)

Chiến tranh Vùng Vịnh đầu năm 1991 mở ra cơ hội cho Mỹ thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông, khi các nước Arab tham gia liên minh chống Iraq trong khi việc Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) đứng về phía Baghdad khiến tổ chức này mất ảnh hưởng với Ai Cập, Syria và hầu hết các nước vùng Vịnh.

Ngày 6/3/1991, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush (1924-2018) phát biểu trước Quốc hội, kêu gọi chấm dứt xung đột Arab - Israel. Trong tám tháng tiếp theo, Ngoại trưởng Mỹ James Baker liên tục thực hiện các chuyến ngoại giao con thoi nhằm đưa các bên đến bàn đàm phán tại Madrid, Tây Ban Nha.

Di sản của Hội nghị Madrid

Hội nghị Madrid, do Mỹ và Liên Xô chủ trì, diễn ra từ 30/10-4/11/1991. Bộ Ngoại giao Mỹ mô tả hội nghị là “sự kiện chưa từng có trong lịch sử” khi lần đầu tiên quy tụ tất cả các bên trong xung đột Arab – Israel trong một tiến trình đàm phán trực tiếp. Dù các bên vẫn giữ nhiều lập trường khác biệt và chưa đạt được thỏa thuận thực chất, Hội nghị đã tạo tiền lệ cho tiến trình hòa bình trên hai hướng: Đàm phán song phương giữa Israel với các bên Arab và Palestine, cùng đàm phán đa phương về những vấn đề chung của khu vực.

Trên hướng song phương, năm 1993, Israel đã đàm phán trực tiếp với PLO, dẫn tới việc ký Tuyên bố về các nguyên tắc của tiến trình tự quản lâm thời vào tháng 9/1993, thường được gọi là Thỏa thuận Oslo. Jordan cũng đàm phán riêng với Israel trước khi hai nước ký hiệp ước hòa bình vào tháng 10/1994. Trong khi đó, các cuộc đàm phán Israel - Syria có lúc tiến gần đến thỏa thuận, nhưng cuối cùng không thành công; Israel và Lebanon cũng không đạt được thỏa thuận hòa bình.

Trên hướng đa phương, các nhóm công tác tập trung vào năm lĩnh vực: Nguồn nước, môi trường, kiểm soát vũ khí, người tị nạn và phát triển kinh tế. Một kết quả cụ thể là việc hình thành trung tâm nghiên cứu khử mặn tại Oman, nhưng hợp tác trong các lĩnh vực chung chưa đủ để tháo gỡ những bất đồng chính trị cốt lõi giữa các bên.

Dù kết quả đàm phán còn hạn chế, Hội nghị Madrid có ý nghĩa vượt ra ngoài những thỏa thuận cụ thể. Trong quá trình vận động tham gia hội nghị, Israel yêu cầu hủy bỏ Nghị quyết 3379 của Đại hội đồng Liên hợp quốc, vốn xác định chủ nghĩa phục quốc Do Thái là một hình thức phân biệt chủng tộc. Ngày 16/12/1991, Đại hội đồng thông qua Nghị quyết 46/86, hủy bỏ nghị quyết này.

Sau Hội nghị Madrid, số quốc gia thiết lập hoặc mở rộng quan hệ với Israel tăng lên, trong đó, Trung Quốc và Ấn Độ thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ với Israel vào cuối tháng 1/1992. Theo ông Moshe Yegar (1930-2025), người đứng đầu phòng châu Á - châu Phi của Bộ Ngoại giao Israel, tiến trình hòa bình là một trong những yếu tố góp phần thúc đẩy sự thay đổi này.

Dấu ấn của Hội nghị Madrid còn được thể hiện trong các khuôn khổ ngoại giao sau đó. Sáng kiến Hòa bình Arab năm 2002 nhắc lại các Nghị quyết 242 và 338, nhấn mạnh việc các nghị quyết này đã “được Hội nghị Madrid năm 1991 tái khẳng định”. Ngày 17/9/2002, Bộ Tứ về Trung Đông gồm Liên hợp quốc, Mỹ, Nga và Liên minh châu Âu (EU) tiếp tục viện dẫn “các điều khoản tham chiếu của Hội nghị Madrid”, hướng tới hòa bình toàn diện trên tất cả các tuyến, trong đó có Syria và Lebanon.

Dù Bộ Tứ cố gắng thúc đẩy hòa bình toàn diện ở khu vực, những nỗ lực ngoại giao sau này ngày càng gắn với các khuôn khổ và điều kiện thực hiện cụ thể. Kế hoạch Gaza là một trường hợp cho thấy rõ cả những bước tiến trong việc thiết kế cơ chế thực thi lẫn những trở ngại khi chuyển các cam kết thành hành động.

Khuôn khổ Gaza

Tổng Bí thư Tô Lâm và các trưởng đoàn dự phiên khai mạc Hội đồng Hòa bình về Gaza ngày 19/2 tại Washington D.C. (Nguồn: Better World Campaign)

Ngày 17/11/2025, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 2803 với 13 phiếu thuận, không có phiếu chống; Trung Quốc và Nga bỏ phiếu trắng. Nghị quyết tán thành kế hoạch 20 điểm của Tổng thống Mỹ Donald Trump, hoan nghênh việc thành lập Hội đồng Hòa bình và cho phép triển khai tạm thời Lực lượng Ổn định Quốc tế (ISF) đến ngày 31/12/2027. Theo nghị quyết, Israel sẽ rút quân khỏi Gaza theo từng giai đoạn, gắn với tiến độ phi quân sự hóa được các bên liên quan thống nhất, nhưng vẫn duy trì một “vành đai an ninh”.

Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza ngay từ ngày đầu thành lập nhằm đóng góp vào việc chấm dứt xung đột tại Dải Gaza, bảo vệ dân thường, bảo đảm tiếp cận nhân đạo an toàn và không bị cản trở, tái thiết cơ sở hạ tầng thiết yếu, thúc đẩy một tiến trình chính trị đáng tin cậy nhằm hướng tới một nền hoà bình lâu dài và bền vững tại khu vực Trung Đông.

Ngày 30/7/2026, Hội đồng Hòa bình công bố lộ trình 15 điểm nhằm triển khai kế hoạch. Theo đó, Hamas sẽ chuyển giao các chức năng dân sự và an ninh ở Gaza cho Ủy ban Quốc gia Quản lý Gaza (NCAG), gồm các nhà kỹ trị Palestine. Lịch trình và cơ chế thực hiện phải được xây dựng trong vòng 14 ngày kể từ khi tất cả các bên phê duyệt lộ trình. NCAG sẽ vào Gaza sau khi hoàn tất các bước chuẩn bị này.

Việc tháo dỡ vũ khí hạng nặng, cơ sở sản xuất vũ khí và đường hầm chỉ bắt đầu sau khi NCAG vào Gaza và ISF được triển khai. Quá trình giải giáp gắn với việc Israel rút quân theo từng giai đoạn; mỗi bước chuyển tiếp phải được một ủy ban kiểm chứng quốc tế xác nhận. Như vậy, việc rút quân phụ thuộc vào tiến độ giải giáp được kiểm chứng, chứ không theo một lịch trình cố định.

Hamas chấp thuận lộ trình với những điều kiện nhất định, trong khi Israel bác bỏ kế hoạch. Ngày 4/8, Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố quân đội Israel sẽ không rút khỏi các vị trí hiện tại cho đến khi Hamas giải giáp hoàn toàn. Đến ngày 9/8, ông công khai bác bỏ lộ trình 15 điểm.

Diễn đàn Chính sách Israel, một viện nghiên cứu có trụ sở tại Mỹ, đánh giá lộ trình mở ra hướng đi khả thi để giải giáp Hamas, rút quân Israel và chuyển giao quyền quản lý dân sự, nhưng chưa phải là thỏa thuận có thể triển khai ngay. Trong báo cáo ngày 24/8, Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế cũng nhận định kế hoạch chưa tháo gỡ được những trở ngại từng khiến thỏa thuận ngừng bắn đình trệ.

Trên thực địa, việc triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn. Hội đồng Hòa bình đã thúc đẩy việc hoàn tất trao trả con tin, thành lập NCAG và xây dựng kế hoạch phục hồi có dự toán. Tuy nhiên, theo hãng tin AP, quân đội Israel vẫn kiểm soát khoảng 60% lãnh thổ Gaza; ISF và chính quyền mới chưa vào Gaza, còn công cuộc tái thiết chưa bắt đầu.

Bạo lực cũng chưa chấm dứt. Theo Cơ quan Y tế Gaza, kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực ngày 9/10/2025, hơn 1.500 người đã thiệt mạng. Ngày 20/10, Israel cáo buộc Hamas tái vũ trang và vi phạm lệnh ngừng bắn, trong khi Hamas phủ nhận các cáo buộc này.

Khuôn khổ chung, thỏa thuận riêng

Tại Madrid năm 1991, các tuyến đàm phán Israel – Palestine, Israel – Syria và Israel – Lebanon được đặt trong cùng một tiến trình, hướng tới mục tiêu hòa bình toàn diện ở Trung Đông. Ba mươi lăm năm sau, các nỗ lực ngoại giao chủ yếu diễn ra riêng rẽ, tập trung vào những vấn đề an ninh và điều kiện thực hiện cụ thể của từng bên.

Tháng 4/2026, Israel và Lebanon mở lại đàm phán trực tiếp lần đầu tiên kể từ năm 1993, sau khi giao tranh với Hezbollah bùng phát từ ngày 2/3. Ngày 26/6, Israel, Lebanon và Mỹ ký khung thỏa thuận ba bên gồm 14 điểm, đặt ra lộ trình để quân đội Lebanon từng bước đảm nhận trách nhiệm an ninh tại các “vùng thí điểm”, trong khi Israel rút quân theo từng giai đoạn có kiểm chứng. Văn bản cũng hướng tới một thỏa thuận toàn diện về hòa bình và an ninh. Tuy nhiên, Hezbollah không tham gia ký kết và từ chối giải giáp khi quân đội Israel còn hiện diện tại Lebanon. Các cuộc đàm phán sau đó nhằm thúc đẩy triển khai thỏa thuận cũng chưa đạt đột phá do bất đồng về cơ chế giám sát.

Với Syria, Tổng thống lâm thời Ahmed al-Sharaa cho biết, các cuộc đàm phán trực tiếp với Israel, có sự tham gia của Mỹ, đã kéo dài khoảng một năm. Damascus yêu cầu Israel trở về các vị trí trước khi chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ và khôi phục đầy đủ thỏa thuận năm 1974 trước khi bàn về những dàn xếp an ninh mới. Trong khi đó, Israel duy trì hiện diện tại vùng đệm của Liên hợp quốc và khu vực miền nam Syria, đồng thời muốn thiết lập một vùng phi quân sự. Bất đồng về đường ranh và bố trí lực lượng tiếp tục cản trở đàm phán.

So với Hội nghị Madrid, các khuôn khổ hiện nay cụ thể hơn về trình tự và điều kiện thực hiện, nhưng phạm vi đàm phán chủ yếu xoay quanh những vấn đề an ninh trước mắt, trong khi triển vọng giải quyết những vấn đề chính trị rộng hơn vẫn chưa rõ ràng. Ngay cả các thỏa thuận đạt được cũng chưa bảo đảm việc triển khai. Nhưng nhìn chung, các khuôn khổ đàm phán từ Madrid đến hiện tại đều cho thấy một giới hạn chung: Bất đồng. Sau 35 năm, thách thức không chỉ là đưa các bên vào bàn đàm phán hay thiết kế một khuôn khổ chung, mà còn là thu hẹp bất đồng để những cam kết ngoại giao có thể được thực hiện trên thực địa.