Từ mô hình STEM đến giải pháp nông nghiệp bền vững ở vùng cao Tà Tổng

Học sinh Trường PTDTBT TH&THCS Tà Tổng xây dựng mô hình “Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng núi cao”.

Từ thực tế sản xuất đến ý tưởng STEM

Từ những vật liệu quen thuộc như bìa carton, que kem, chai nhựa, ống hút, học sinh Trường PTDTBT TH&THCS Tà Tổng, xã Tà Tổng, tỉnh Lai Châu đã dựng nên mô hình “Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng núi cao”. Không chỉ là sản phẩm STEM, mô hình còn thể hiện cách học sinh vùng cao dùng kiến thức khoa học, công nghệ để nhìn lại những vấn đề đang đặt ra trong chính cuộc sống của gia đình, bản làng.

Đứng bên mô hình, hai học sinh Chang Trúc Linh, lớp 8A1 và Chu Mỳ Ly, lớp 9A2, giới thiệu từng bộ phận của sản phẩm. Theo em Chang Trúc Linh, ý tưởng xuất phát từ chính điều kiện sản xuất ở vùng núi cao.

“Chúng em đặt câu hỏi làm thế nào để vừa sản xuất nông nghiệp hiệu quả, vừa bảo vệ đất, tiết kiệm nước và thích ứng với thiên tai. Từ đó, chúng em cùng xây dựng mô hình”, Trang Trúc Linh chia sẻ.

Tà Tổng là địa bàn vùng cao, địa hình chủ yếu là đồi núi, việc sản xuất nông nghiệp chịu ảnh hưởng rõ bởi điều kiện tự nhiên. Đất canh tác không bằng phẳng, nguồn nước ở một số khu vực chưa được khai thác hiệu quả; mưa lớn có thể gây xói mòn, sạt lở, trong khi những thời điểm khô hạn lại đặt ra bài toán về nước tưới.

Những điều vốn được nhìn thấy hằng ngày đã trở thành chất liệu để học sinh đặt vấn đề khoa học. Từ đó, nhóm tác giả lựa chọn nguyên tắc: “Tận dụng địa hình – tiết kiệm nước – bảo vệ đất – đa dạng cây trồng – ứng dụng khoa học công nghệ”.

Mô hình "Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng núi cao" của hai học sinh Trường PTDTBT TH&THCS Tà Tổng.

Giải pháp đầu tiên được các em đưa vào mô hình là ruộng bậc thang. Thay vì để nước chảy nhanh theo sườn dốc, các tầng canh tác giúp tạo diện tích sản xuất, hạn chế dòng chảy bề mặt, giữ nước và giảm nguy cơ xói mòn.

Tiếp đó là hệ thống thu và dẫn nước. Nguồn nước từ khe suối được đưa về khu vực chứa rồi phân phối tới các khu vực sản xuất. Theo ý tưởng của nhóm, hệ thống này có thể tiếp tục được phát triển theo hướng sử dụng cảm biến độ ẩm và tưới tự động để điều chỉnh lượng nước phù hợp.

Không dừng lại ở trồng trọt, mô hình còn kết hợp chăn nuôi và tái sử dụng chất thải làm phân hữu cơ. Các bộ phận vì thế không đứng riêng lẻ mà tạo thành một chu trình sản xuất.

“Điều chúng em muốn thể hiện là các hoạt động trong sản xuất nông nghiệp có thể hỗ trợ lẫn nhau. Chất thải chăn nuôi có thể được xử lý để làm phân hữu cơ, nguồn nước được thu gom và sử dụng hợp lý, cây trồng vừa tạo ra sản phẩm vừa góp phần bảo vệ đất”, Chu Mỳ Ly cho biết.

Em Chang Trúc Linh giới thiệu về mô hình “Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở vùng núi cao”.

Khi bài học STEM gắn với cuộc sống bản làng

Điểm đáng chú ý của sản phẩm không nằm ở kích thước hay hình thức mô hình, mà ở cách học sinh tiếp cận một bài toán thực tế. Để hoàn thành sản phẩm, các em phải tìm hiểu địa hình, nguồn nước, cây trồng, cách làm ruộng bậc thang, nguyên lý vận hành của máy bơm; đồng thời tính toán cách bố trí các bộ phận sao cho mô hình có thể vận hành.

Các em sử dụng chai nhựa và ống hút để tạo đường dẫn nước, tấm pin mặt trời, đèn LED và mô-tơ bơm nước mini để minh họa việc ứng dụng năng lượng và công nghệ vào sản xuất. Những vật liệu tưởng như bỏ đi được tận dụng để tạo nên một mô hình học tập trực quan.

Theo ông Nguyễn Đắc Thuấn, Hiệu trưởng Trường PTDTBT TH&THCS Tà Tổng, điều nhà trường hướng tới khi triển khai STEM là để học sinh không chỉ “làm một sản phẩm”, mà biết bắt đầu từ một vấn đề của thực tế, tìm hiểu nguyên nhân và đề xuất giải pháp.

Đoàn giáo viên và học sinh xã Tà Tổng đạt giải Tư tại Ngày hội khoa học, sáng tạo và STEM cấp tỉnh năm 2026.

“Với học sinh vùng cao, những vấn đề về đất, nước, cây trồng, chăn nuôi hay môi trường đều rất gần gũi. Nếu giáo viên biết khai thác, đây sẽ là nguồn đề tài phong phú để các em học tập, nghiên cứu và sáng tạo. Quan trọng là các em thấy kiến thức trong nhà trường có thể giải quyết những vấn đề ngay trong cuộc sống của mình”, ông Thuấn chia sẻ.

Từ mô hình STEM của học sinh Tà Tổng có thể thấy rõ sự giao thoa giữa nhiều lĩnh vực kiến thức. Toán học được sử dụng khi học sinh tính toán diện tích, lượng nước, kích thước và bố trí mô hình. Khoa học giúp các em tìm hiểu đặc điểm đất, nước, cây trồng và nguyên lý vận hành. Công nghệ được đưa vào hệ thống bơm, tưới và ý tưởng sử dụng cảm biến độ ẩm. Mỹ thuật hỗ trợ việc thiết kế mô hình, trong khi kỹ năng trình bày giúp học sinh thuyết minh và bảo vệ ý tưởng.

Hai học sinh Chang Trúc Linh và Chu Mỳ Ly chụp ảnh lưu niệm cùng giáo viên hướng dẫn đề tài.

Với sản phẩm của Linh và Ly, các em phải tìm hiểu về ruộng bậc thang, nguồn nước, cách tưới, cây trồng và xử lý chất thải chăn nuôi. Đồng thời tính toán kích thước, lựa chọn vật liệu và tìm cách lắp đặt hệ thống bơm.

Nhóm cũng đưa vào sản phẩm ý tưởng sử dụng cảm biến độ ẩm và hệ thống tưới tự động. Đây là phần chưa dừng ở mô hình minh họa mà được các em xác định là hướng có thể phát triển thêm nếu có điều kiện về thiết bị và kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Đắc Thuấn, từ những mô hình như vậy, nhà trường có thể tiếp tục hướng học sinh tìm hiểu sâu hơn về khả năng ứng dụng trong thực tế, thay vì chỉ hoàn thành sản phẩm để tham gia một cuộc thi.

“Trước đây chúng em nhìn việc trồng trọt chủ yếu qua những gì gia đình đang làm. Khi thực hiện sản phẩm, chúng em tìm hiểu thêm về cách giữ đất, sử dụng nước và ứng dụng công nghệ. Em thấy những kiến thức học ở trường có thể gắn với công việc sản xuất ở quê mình”, em Chu Mỳ Ly nói.

Từ một mô hình nhỏ, nhóm học sinh Tà Tổng đã thử ghép nhiều giải pháp vào cùng một hệ thống: ruộng bậc thang để tận dụng địa hình; thu và dẫn nước để chủ động tưới; cây trồng kết hợp chăn nuôi; chất thải được hướng tới tái sử dụng; năng lượng mặt trời và thiết bị tự động được đưa vào như một hướng phát triển.

Những ý tưởng ấy vẫn cần tiếp tục thử nghiệm nếu muốn áp dụng ngoài thực tế. Nhưng với hai học sinh của Tà Tổng, hành trình tìm hiểu kiến thức khoa học đã bắt đầu từ một câu hỏi rất cụ thể về chính nơi mình sống.