Từ Nghị quyết số 20-NQ/TW đến nền tảng pháp luật vững chắc cho quốc gia biển mạnh - Bài 4: Từ tuân thủ đến kiến tạo thể chế hội nhập và luật biển quốc tế

Chủ động tham gia xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế

Biển và đại dương là không gian có tính kết nối toàn cầu, nơi nhiều hoạt động từ hàng hải, nghiên cứu khoa học, khai thác tài nguyên đến bảo tồn đa dạng sinh học đều cần được điều chỉnh bằng các quy tắc chung. Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) đã xác lập khuôn khổ pháp lý điều chỉnh các hoạt động trên biển và đại dương, đồng thời là nền tảng để phát triển các cơ chế hợp tác quốc tế trong những lĩnh vực mới.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đã xác định các nhiệm vụ, giải pháp quan trọng: Chủ động, tích cực tham gia xây dựng, hoàn thiện và thúc đẩy thực thi các thể chế, quy tắc, chuẩn mực pháp lý quốc tế; tham gia có trách nhiệm, hiệu quả vào giải quyết các vấn đề khu vực và toàn cầu; tăng cường vai trò và ảnh hưởng của Việt Nam trong các cơ chế hợp tác, quản trị, khai thác và bảo vệ các vùng biển quốc tế và đại dương.

Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 diễn ra ngày 7 - 8/10/2026 tại Hà Nội, với chủ đề “Cạnh tranh, Kết nối và Hợp tác: Biển Đông và Trật tự hàng hải khu vực”. (Nguồn: Học viện Ngoại giao)

Như vậy, bên cạnh việc thực thi đầy đủ những quyền và nghĩa vụ được xác lập theo luật pháp quốc tế, Việt Nam cần nâng cao năng lực tham gia vào quá trình hình thành các quy tắc mới. Một dấu mốc quan trọng là Hiệp định về bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển tại các vùng nằm ngoài quyền tài phán quốc gia (BBNJ), thường được gọi là Hiệp định Biển cả. Được thông qua ngày 19/6/2023 sau quá trình đàm phán kéo dài, BBNJ trở thành hiệp định thực thi thứ ba trong khuôn khổ UNCLOS và chính thức có hiệu lực từ ngày 17/1/2026.

Hiệp định thiết lập khuôn khổ hợp tác pháp lý đối với bốn nhóm lĩnh vực có ý nghĩa ngày càng lớn đối với quản trị đại dương. Đó là nguồn gen biển và chia sẻ lợi ích; các công cụ quản lý theo khu vực, bao gồm khu bảo tồn biển; đánh giá tác động môi trường; xây dựng năng lực và chuyển giao công nghệ biển. BBNJ bổ sung cơ sở pháp lý để tăng cường hợp tác, chia sẻ lợi ích và hỗ trợ các quốc gia đang phát triển tham gia vào những hoạt động này. Việt Nam ký Hiệp định ngay ngày đầu mở ký, 20/9/2023 và nộp lưu chiểu văn kiện phê duyệt ngày 9/6/2025, trở thành một trong những quốc gia sớm hoàn tất thủ tục để tham gia Hiệp định. Việc tham gia BBNJ thể hiện sự ủng hộ của Việt Nam đối với các nỗ lực bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên sinh vật biển, đồng thời mở rộng cơ hội hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học và quản trị đại dương.

Tuy nhiên, tham gia điều ước mới là bước đầu của quá trình hội nhập pháp lý. Việc triển khai BBNJ đặt ra yêu cầu rà soát, đối chiếu pháp luật trong nước với các nghĩa vụ của Hiệp định, xác định cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan và chuẩn bị năng lực thực hiện những quy định về nguồn gen biển, chia sẻ lợi ích, thông tin, dữ liệu, đánh giá tác động môi trường và chuyển giao công nghệ. Ngày 18/9/2026, Đối thoại Biển lần thứ 15 với chủ đề “Từ thỏa thuận đến hành động: Triển khai Hiệp định BBNJ vì quản trị biển công bằng, hiệu quả” được tổ chức tại Hà Nội, tập trung thảo luận các giải pháp chuyển những cam kết quốc tế thành cơ chế, thể chế và hành động cụ thể. Đây cũng là một trong những hoạt động góp phần chuẩn bị cho quá trình thực thi Hiệp định, hướng tới Hội nghị các bên tham gia Hiệp định BBNJ lần thứ nhất sẽ diễn ra từ ngày 11 - 22/1/2027 tại New York, Hoa Kỳ.

Bên cạnh BBNJ, tiến trình xây dựng công cụ quốc tế có tính ràng buộc pháp lý về ô nhiễm nhựa, bao gồm ô nhiễm nhựa đại dương, là một ví dụ khác về sự tham gia của Việt Nam vào quá trình hình thành các chuẩn mực pháp lý toàn cầu. Được khởi động theo Nghị quyết 5/14 của Đại hội đồng Môi trường Liên hợp quốc năm 2022, tiến trình đàm phán hướng tới một công cụ pháp lý tiếp cận toàn diện vòng đời của nhựa, từ sản xuất, thiết kế đến quản lý và xử lý chất thải.

Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực tồn tại nhiều khác biệt về lợi ích và quan điểm giữa các quốc gia. Sau phiên đàm phán INC-5.2 tại Geneva tháng 8/2025, các bên chưa đạt được đồng thuận về những vấn đề then chốt, gồm phạm vi điều chỉnh của văn kiện, kiểm soát sản xuất và tiêu thụ nhựa, cơ chế ra quyết định và cơ chế tài chính. Phiên INC-5.3 ngày 7/2/2026 chủ yếu giải quyết các vấn đề tổ chức, bầu nhân sự điều hành, không tiến hành đàm phán nội dung. Đến tháng 10/2026, văn kiện toàn cầu về ô nhiễm nhựa vẫn chưa được hoàn tất. Trong quá trình này, Việt Nam ủng hộ xây dựng một thỏa thuận có tính ràng buộc pháp lý, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu công bằng, linh hoạt, phù hợp với điều kiện và trình độ phát triển của từng quốc gia. Tại INC-5.2, đoàn đàm phán Việt Nam đề cao sự cần thiết của cơ chế tài chính minh bạch, đủ mạnh và dễ tiếp cận, hỗ trợ các nước đang phát triển chuyển đổi và thực hiện nghĩa vụ.

Đối với Việt Nam, việc tham gia từ giai đoạn xây dựng văn kiện có ý nghĩa quan trọng trong phản ánh điều kiện thực tiễn, đóng góp vào những quy định có tính khả thi, đồng thời chủ động chuẩn bị chính sách trong nước trước các nghĩa vụ quốc tế có thể hình thành trong tương lai.

Nâng cao năng lực tham gia quản trị đại dương toàn cầu

Cùng với việc tham gia xây dựng và thực hiện các điều ước, sự hiện diện của Việt Nam trong những cơ chế, thiết chế được thành lập theo UNCLOS tiếp tục ghi nhận những bước tiến đáng chú ý. Ngày 23/6/2025, tại Trụ sở Liên hợp quốc ở New York, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ được các quốc gia thành viên đồng thuận bầu làm Chủ tịch Hội nghị lần thứ 35 các quốc gia thành viên UNCLOS (SPLOS 35). Đây là lần đầu tiên Việt Nam đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Hội nghị thường niên của các quốc gia thành viên Công ước.

Tiếp đó, ngày 18/6/2026, PGS.TS Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao, trúng cử Thẩm phán Tòa án Quốc tế về Luật Biển (ITLOS) nhiệm kỳ 2026 - 2035, với số phiếu cao nhất trong số các ứng viên khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây là lần đầu tiên một công dân Việt Nam trở thành Thẩm phán ITLOS kể từ khi Tòa bắt đầu hoạt động năm 1996. Ngày 1/10/2026, bà Nguyễn Thị Lan Anh cùng bốn thẩm phán đã tuyên thệ nhậm chức tại trụ sở ITLOS ở Hamburg, Đức. Là cơ quan tài phán quốc tế độc lập được thành lập theo UNCLOS, ITLOS có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến việc giải thích, áp dụng Công ước và những vấn đề thuộc thẩm quyền được xác lập theo các điều ước quốc tế liên quan. Các thẩm phán thực hiện chức năng tư pháp một cách độc lập, không đại diện cho chính phủ hay lợi ích riêng của bất kỳ quốc gia nào.

PGS.TS Nguyễn Thị Lan Anh, Thẩm phán Tòa án Quốc tế về Luật Biển nhiệm kỳ 2026 - 2035. (Nguồn: ITLOS)

Vì vậy, ý nghĩa của sự kiện không nằm ở việc Việt Nam có một vị trí đại diện trong hoạt động xét xử, mà trước hết là sự ghi nhận đối với năng lực chuyên môn và uy tín của một chuyên gia pháp luật quốc tế Việt Nam. Kết quả này cũng cho thấy những bước tiến trong quá trình phát triển nguồn nhân lực pháp lý có khả năng tham gia các thiết chế quốc tế. Trong Nghị quyết 20-NQ/TW cũng nêu rõ: Chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn, năng lực hội nhập quốc tế; tăng cường cử cán bộ, chuyên gia tham gia các tổ chức, cơ chế, diễn đàn và thiết chế quốc tế về biển và đại dương.

Đặc biệt, đối với Biển Đông, Nghị quyết 20-NQ/TW tiếp tục khẳng định chủ trương: Kiên trì thúc đẩy giải quyết các vấn đề phát sinh trên biển và phân định các vùng biển bằng các biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế; thực hiện đầy đủ, hiệu quả Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC); sớm xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) thực chất, hiệu lực, phù hợp với luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS).

Những yêu cầu này cũng được đề cập tại Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18, do Học viện Ngoại giao tổ chức trong hai ngày 7 - 8/10/2026 tại Hà Nội, với chủ đề “Cạnh tranh, Kết nối và Hợp tác: Biển Đông và Trật tự hàng hải khu vực”. Các chuyên gia trong nước và quốc tế tập trung thảo luận những vấn đề lớn của quản trị biển khu vực, từ quản lý tranh chấp, kiểm soát khủng hoảng đến bảo đảm tự do lưu thông hàng hải, bảo vệ hạ tầng thiết yếu và thúc đẩy hợp tác thực chất. Các ý kiến nhấn mạnh vai trò nền tảng của UNCLOS, đồng thời đề cao sự cần thiết của một COC thực chất, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với luật pháp quốc tế. Tại đây, Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao đã đúc kết thông điệp xuyên suốt qua các phiên thảo luận: Tương lai hòa bình, ổn định của Biển Đông không nằm ở việc sớm giải quyết các tranh chấp mà là việc các quốc gia cần xây dựng hệ thống luật lệ, bảo đảm tính dự báo trước, tự cường và thúc đẩy hợp tác thực chất.

(Còn tiếp)