Từ nhiếp ảnh wildlife đến kinh tế bảo tồn: Lựa chọn nào cho Việt Nam?

Trong nhiều năm, khi nói đến nhiếp ảnh wildlife ở Việt Nam, phần lớn người ta vẫn xem đây là một thú chơi, một hoạt động nghệ thuật hoặc một dạng trải nghiệm thiên nhiên dành cho những người yêu rừng và yêu chim.

Tuy nhiên, trên thế giới, wildlife photography từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi của một “thú chơi hình ảnh”. Ở nhiều quốc gia, nó đã trở thành một phần của du lịch sinh thái, giáo dục môi trường, bảo tồn cộng đồng và xa hơn, là một mắt xích trong nền kinh tế bảo tồn.

Nói cách khác, một bức ảnh chim không chỉ còn là một bức ảnh. Nó có thể trở thành lý do để giữ rừng, nguồn thu cho cộng đồng địa phương, động lực duy trì sinh cảnh và thậm chí góp phần định hình mô hình phát triển của một quốc gia. Đó là điều Việt Nam cần nhìn thấy khi đứng trước bài toán bảo tồn thiên nhiên và phát triển du lịch sinh thái trong tương lai.

Chim hoang dã và nền kinh tế sinh thái

Ở Costa Rica, Colombia, Kenya, Nam Phi hay Ecuador, chim hoang dã không chỉ được nhìn như đối tượng bảo tồn mà còn được xem là một giá trị sống có khả năng tạo ra kinh tế dài hạn. Hàng trăm nghìn du khách mỗi năm đến Costa Rica không phải để mua sắm hay nghỉ dưỡng cao cấp, mà để quan sát chim toucan, chụp hummingbird, đi bộ trong rừng mưa nhiệt đới và trải nghiệm hệ sinh thái còn nguyên vẹn.

Nhiếp ảnh gia Nguyễn Trường Sinh - Tác giả bài viết

Tại nhiều lodge sinh thái ở Costa Rica, chỉ một khu vườn nhỏ với vài máng nước mật cho chim ruồi cũng có thể trở thành điểm đến quốc tế cho cộng đồng birdwatcher và nhiếp ảnh gia wildlife. Điều đáng chú ý là người ta không cần săn bắt, nuôi nhốt hay khai thác tiêu thụ. Chỉ cần chim còn sống trong sinh cảnh tự nhiên của nó thì chim đã có thể tạo ra giá trị kinh tế. Đây chính là nền tảng của mô hình “kinh tế bảo tồn” – một mô hình mà ở đó giá trị kinh tế phụ thuộc trực tiếp vào việc duy trì sự sống và hệ sinh thái tự nhiên.

Chim đuôi cụt bụng vằn ở Vườn Quốc gia Cát Tiên

Một trong những hiểu lầm phổ biến hiện nay là cứ hễ có thu tiền từ thiên nhiên thì đồng nghĩa với thương mại hóa thiếu đạo đức. Thực tế không hoàn toàn như vậy. Một khu rừng không thể tồn tại lâu dài chỉ bằng khẩu hiệu bảo vệ môi trường. Nếu cộng đồng địa phương không có sinh kế, không nhìn thấy lợi ích từ việc giữ rừng, thì áp lực săn bắt, phá rừng hay chuyển đổi đất vẫn luôn tồn tại.

Vấn đề không nằm ở chỗ có yếu tố kinh tế hay không, mà ở việc nền kinh tế ấy được xây dựng trên logic nào. Một nền kinh tế bảo tồn đúng nghĩa phải dựa trên nguyên tắc: thiên nhiên càng khỏe mạnh thì giá trị dài hạn càng lớn. Nếu chim biến mất, sinh cảnh suy thoái hoặc rừng bị phá hủy, mô hình kinh tế ấy cũng sụp đổ theo.

Gà so ngực gụ ở Vườn Quốc gia Cát Tiên

Chính vì vậy, ở nhiều quốc gia, wildlife photography, birdwatching và ecotourism đã trở thành động lực để giữ rừng thay vì khai thác rừng. Người dân địa phương có thể làm guide, vận hành lodge sinh thái, xây dựng tuyến quan sát chim hoặc tham gia các hoạt động du lịch thiên nhiên có kiểm soát. Khi thu nhập gắn liền với sự tồn tại của chim hoang dã, cộng đồng sẽ có động lực bảo vệ hệ sinh thái nhiều hơn.

Việt Nam có tiềm năng rất lớn

Nếu nhìn từ góc độ đa dạng sinh học, Việt Nam là một trong những quốc gia có tiềm năng birding mạnh nhất châu Á. Chúng ta sở hữu hệ chim Đông Dương phong phú, nhiều loài đặc hữu, cùng các hệ sinh thái đa dạng như rừng nhiệt đới, đất ngập nước, rừng tràm, rừng ngập mặn, núi đá vôi và vùng di cư quốc tế của chim nước.

Từ Cát Tiên, Tràm Chim, Bù Gia Mập, Yok Đôn, Bidoup, Kon Ka Kinh cho đến Tam Đảo, Cúc Phương hay Bạch Mã, Việt Nam có đủ điều kiện để phát triển birdwatching tourism, wildlife photography tourism và các mô hình du lịch sinh thái chất lượng cao dựa trên chim hoang dã.

Gà tiền mặt đỏ ở Vườn Quốc gia Cát Tiên

Thực tế, những “hạt mầm” đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện. Các tour birdwatching, cộng đồng yêu chim, các bird hide tự phát, những guide địa phương am hiểu hệ chim và các sự kiện như Vietnam BirdRace cho thấy nhu cầu xã hội đang ngày càng lớn. Điều còn thiếu không phải là tài nguyên, mà là một chiến lược phát triển đúng hướng và dài hạn.

Tuy nhiên, đây cũng là lúc các vấn đề đạo đức bắt đầu xuất hiện. Khi chim quý hiếm trở thành “chim hot”, tổ chim trở thành “kèo chụp”, mùa sinh sản trở thành “mùa kiếm khách”, thì wildlife photography bắt đầu lệch khỏi tinh thần của conservation economy.

Tràm Chim mùa nước nổi

Hiện tượng săn lùng tổ chim, dẫn khách chụp mùa sinh sản, sử dụng playback vô tội vạ, công khai địa điểm loài quý hiếm hay thương mại hóa chim non đang xuất hiện ngày càng nhiều. Những hoạt động này thường được ngụy biện dưới danh nghĩa “du lịch sinh thái” hoặc “nhiếp ảnh bảo tồn”, nhưng thực chất lại tạo áp lực trực tiếp lên sinh cảnh và đời sống tự nhiên của các loài.

Một mô hình không thể được gọi là “kinh tế bảo tồn” nếu chính hoạt động khai thác ấy làm suy giảm sự tồn tại tự nhiên của loài. Đây là ranh giới mà Việt Nam cần đặc biệt tỉnh táo khi phát triển wildlife tourism trong tương lai.

Việt Nam cần mô hình tương tác có kiểm soát với wildlife

Điều Việt Nam cần có lẽ không phải là cấm hoàn toàn các hoạt động wildlife tourism, mà là xây dựng mô hình “tương tác có kiểm soát với động vật hoang dã”. Tức là cho phép con người tiếp cận thiên nhiên nhưng trong giới hạn sinh thái rõ ràng.

Mô hình này cần bao gồm các quy chuẩn đạo đức, quy định về mùa sinh sản, giới hạn số lượng khách, quy tắc sử dụng playback, khoảng cách an toàn với wildlife, đào tạo guide và cơ chế chia sẻ lợi ích cho cộng đồng địa phương cũng như công tác bảo tồn.

Hoàng hôn ở Vườn Quốc gia Tràm Chim

Một bird hide đúng chuẩn có thể là công cụ tốt. Một guide hiểu sinh thái có thể trở thành lực lượng bảo tồn hiệu quả. Một lodge sinh thái nhỏ cũng có thể góp phần giữ lại cả một khu rừng. Nhưng tất cả chỉ đúng khi giới hạn sinh thái được đặt cao hơn ham muốn hình ảnh và lợi nhuận ngắn hạn.

Những hoạt động như Vietnam BirdRace thực ra có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một cuộc thi ghi nhận số lượng loài chim. Giá trị quan trọng nhất của nó là giúp hình thành văn hóa quan sát thiên nhiên và kết nối con người với hệ sinh thái hoang dã.

Một đứa trẻ lớn lên cùng tiếng chim, những chuyến đi rừng và trải nghiệm quan sát sự sống sẽ có mối liên hệ với thiên nhiên rất khác với một đứa trẻ chỉ biết thiên nhiên qua màn hình điện thoại. Conservation economy cuối cùng không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là câu chuyện của giáo dục, văn hóa và nhận thức xã hội.

Việt Nam đang đứng trước hai con đường. Một con đường là tiếp tục khai thác ngắn hạn, săn ảnh quý hiếm, thương mại hóa mùa sinh sản và biến wildlife thành “content” phục vụ mạng xã hội. Con đường còn lại là giữ rừng, phát triển birdwatching tourism chất lượng cao, đào tạo guide địa phương, xây dựng cộng đồng yêu chim và biến sự hiện diện của wildlife thành giá trị dài hạn.

Du khách tham quan Vườn Quốc gia Cát Tiên

Con đường thứ hai khó hơn vì đòi hỏi tri thức, đạo đức, quản lý và tầm nhìn dài hạn. Nhưng đó mới là con đường có thể giúp chim còn sống, rừng còn tồn tại và cộng đồng địa phương có tương lai bền vững.

Trong thế kỷ XXI, một quốc gia văn minh không chỉ được đánh giá bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế hay những tòa nhà cao tầng, mà còn bằng khả năng giữ lại thiên nhiên và cách xã hội đối xử với sự sống mong manh nhất.

Vietnam BirdRace 2026 thu hút sự quan tâm của các nhiếp ảnh gia từ khắp nơi trên thế giới

Một con chim hoang dã, nếu được nhìn đúng cách, không chỉ là đối tượng để chụp ảnh. Nó có thể trở thành lý do để giữ lại một cánh rừng, tạo sinh kế cho cộng đồng và mở ra một mô hình phát triển khác – một nền kinh tế được xây dựng từ việc gìn giữ sự sống, chứ không phải từ sự hủy diệt sự sống ấy.