Từ những 'bàn tay vàng' giữ lửa nghề truyền thống đến 'sức hút' điểm chạm du lịch Non nước Cao Bằng

Những “bàn tay vàng” giữ nghề truyền thống nơi bản làng

Bên cạnh cảnh đẹp thiên nhiên hùng vĩ, điều khiến nhiều du khách tìm đến mảnh đất vùng cao này chính là cơ hội được trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa, đặc biệt tại các làng nghề truyền thống vẫn được người phụ nữ gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Vợ chồng ông Davir Liero, du khách đến từ Pháp, cho biết đây là lần thứ hai trở lại Cao Bằng bởi sức hấp dẫn được trải nghiệm làng hương Phja Thắp, làng giấy bản Dìa Trên, nhuộm vải chàm ở Phúc Sen (xã Quảng Uyên) và làng dệt thổ cẩm Luống Nọi (xã Hà Quảng). Chúng tôi thực sự ngưỡng mộ những người phụ nữ hiền hậu, chăm chỉ với đôi bàn tay tài hoa tạo nên các sản phẩm thủ công tinh xảo, thân thiện với môi trường”- ông Davir chia sẻ.

Cùng với cảnh quan thiên nhiên, các làng nghề truyền thống Cao Bằng đang trở thành “điểm chạm văn hóa” được nhiều du khách tìm kiếm trải nghiệm. Nhắc đến nghề dệt thổ cẩm, nhiều du khách tìm đến bà Nông Thị Thược nghệ nhân dân tộc Tày, với hơn nửa thế kỷ gắn bó cùng khung cửi dệt thổ cẩm tại làng Luống Nọi, xã Hà Quảng. Bà Thược cho biết: Dệt thổ cẩm là nghề đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ. Mỗi hoa văn dệt trên vải đều lấy cảm hứng từ thiên nhiên như bông lúa, cánh chim, dòng suối. Người thợ phải ghi nhớ từng chi tiết để dệt hoa văn từ mặt trái của tấm vải mà không có bản vẽ. Mất vài ngày mới hoàn thành một tấm thổ cẩm rộng khoảng 40 - 60cm. Dù giá trị kinh tế chưa cao nhưng bà giữ nghề bởi đó là di sản quý của cha ông.

Nghệ nhân Nông Thị Thược, xóm Luống Nọi, xã Hà Quảng trình diễn dệt thổ cẩm tại Triển lãm Quốc gia 2025 và Triển lãm Thành tựu đất nước: 80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc chào mừng Quốc khánh 2/9 tại Hà Nội.

Nhờ sự khéo léo và sáng tạo của bà Thược cùng nhiều phụ nữ trong làng, các sản phẩm thổ cẩm như: khăn, túi, đồ trang trí… ngày càng được du khách ưa chuộng. Nhiều sản phẩm còn được giới thiệu tại các sự kiện của UNESCO trong khuôn khổ Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, góp phần quảng bá văn hóa địa phương ra các địa phương trong nước và quốc tế.
Không chỉ phụ nữ dân tộc Tày mà dân tộc Dao, Lô Lô, Sán Chỉ… nơi đây cũng đang gìn giữ nhiều kỹ thuật thủ công độc đáo. Phụ nữ Lô Lô, xóm Khuổi Khon, xã Hưng Đạo nổi tiếng với kỹ thuật ghép vải và thêu hoa văn sặc sỡ. Phụ nữ Dao Tiền ở bản Hoài Khao, xã Thành Công khéo léo, tỉ mỉ với kỹ thuật vẽ sáp ong trên vải chàm. Những họa tiết được vẽ bằng sáp ong, sau đó nhuộm chàm và tẩy sáp để hiện lên hoa văn trắng trên nền xanh đậm, tạo nên sắc màu rực rỡ mà tinh tế, được nhiều du khách lựa chọn làm quà quý lưu niệm.

Tại xã Quảng Uyên, phụ nữ dân tộc Nùng An chiếm 70% lao động tại nhiều làng nghề như: làm hương Phja Thắp, giấy bản Dìa Trên, nhuộm vải chàm Phúc Sen. Đến làng hương Phja Thắp, đa số phụ nữ đảm nhiệm các công đoạn trộn bột hương, se hương, phơi hương từ nguyên liệu thảo mộc như: quế, hồi… tạo nên mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng.

Tại làng làm giấy bản Dìa Trên, chị Nông Thị Kính có hơn 30 năm làm nghề giấy bản thủ công cho biết: làm nghề thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu. Tôi cũng như nhiều phụ nữ trong xóm đảm nhận các khâu làm giấy bản từ ngâm vỏ cây, giã bột đến tráng giấy trên khuôn tre. Những tờ giấy sau khi phơi khô có màu trắng ngà, bền dai, được sử dụng trong sinh hoạt và nhiều nghi lễ truyền thống.

Từ di sản văn hóa bản địa đến sản phẩm du lịch hấp dẫn

Năm 2025, tại Hội chợ Triển lãm Quốc gia 2025 và Triển lãm Thành tựu đất nước: 80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc chào mừng Quốc khánh 2/9, tỉnh Cao Bằng tham gia gian hàng với chủ đề “Cao Bằng hạnh phúc - Khơi nguồn từ lòng dân” đã giới thiệu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Trong đó có đông đảo nữ nghệ nhân trực tiếp trình diễn nghệ thuật hát Then - đàn Tính, ẩm thực, dệt thổ cẩm… tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, trở thành “điểm chạm” thu hút đông đảo du khách đến tìm hiểu văn hóa bản địa các DTTS vùng cao.

Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà, dân tộc Tày, xã Nguyên Bình cho biết: Chị em các xóm không chỉ tích cực sưu tầm, nhiều làn điệu Then, sli lượn cổ để phục dựng biểu diễn tại cơ sở mà còn tham gia biểu diễn các sự kiện lớn của xã, tỉnh. Vì thế các làn điệu lan tỏa trong cộng đồng và thu hút du khách. Đồng thời, chị em cũng là người tâm huyết trao truyền cho thế hệ trẻ.

Cùng với nghệ thuật dân gian, nhiều sản phẩm văn hóa đặc sắc do phụ nữ các DTTS gìn giữ, sáng tạo cũng được quảng bá rộng rãi tại các hội chợ, sự kiện du lịch. Từ những tấm thổ cẩm rực rỡ, que hương thảo mộc thơm, đến các món ẩm thực nổi tiếng như bánh cuốn Cao Bằng, thạch đen, bánh khảo, lạp sườn hun khói… đã góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc, thu hút du khách. Phần lớn các hoạt động trình diễn, chế biến và giới thiệu sản phẩm văn hóa đều có sự tham gia tích cực của nữ nghệ nhân.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nông Thị Tuyến, từ những trải nghiệm chân thực từ các sản phẩm văn hóa do bàn tay khéo léo của phụ nữ Cao Bằng làm ra đã theo chân du khách đi khắp nơi, trở thành “sứ giả” quảng bá hình ảnh du lịch địa phương.

Tại làng đá cổ Khuổi Ky, xã Đàm Thủy, nhiều gia đình phụ nữ người Tày đã phát triển mô hình du lịch cộng đồng ngay trong những ngôi nhà sàn cổ kính. Chị Lý Thị Mai, làm du lịch cộng đồng tại Khuổi Ky cho biết: Nhiều du khách rất thích những trải nghiệm văn hóa bản địa. Khi họ được trực tiếp làm bánh, nghe kể về phong tục, ẩm thực hay thưởng thức hát Then - đàn tính, họ hiểu hơn về văn hóa của người Tày và cảm thấy chuyến đi trở nên ý nghĩa hơn.

Bên cạnh đó, nhiều quán ẩm thực gia đình do phụ nữ làm chủ cũng trở thành điểm dừng chân quen thuộc của du khách. Chị Hoàng Thị Hồng, làm nghề bán bánh cuốn lâu năm, phố Kim Đồng, phường Thục Phán cho biết: Mỗi ngày quán đón khá nhiều khách du lịch đến thưởng thức. Du khách không chỉ muốn ăn bánh cuốn nóng hổi với nước dùng ninh từ xương mà hào hứng khi được tận mắt xem các chị em tráng bánh, cuốn bánh và nghe giới thiệu về cách chế biến món ăn truyền thống của địa phương.

Phụ nữ dân tộc Nùng An, xã Quảng Uyên giới thiệu sản phẩm giấy bản, hương thơm tại các sự kiện văn hóa của tỉnh.

Phụ nữ trở thành “đại sứ” của bản sắc Cao Bằng

Trong hành trình bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ở Cao Bằng, phụ nữ các DTTS không chỉ gìn giữ nghề mà tích cực tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng, góp phần trao truyền giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ và đưa bản sắc địa phương đến gần hơn với du khách.

Những Câu lạc bộ hát Then - đàn Tính, tổ dệt thổ cẩm hay ẩm thực truyền thống thu hút đông đảo phụ nữ tham gia vào sự kiện văn hóa lớn của tỉnh, nên di sản văn hóa được thực hành trong đời sống hằng ngày. Chị Nông Thị Lan, thành viên Câu lạc bộ hát Then, xã Trùng Khánh chia sẻ: Chị em phụ không chỉ tâm huyết phục dựng biểu diễn nhiều chương trình hát Then đặc sắc mà còn truyền dạy cho thế hệ trẻ, giữ lửa văn hóa truyền thống trong cộng đồng.

Không dừng lại ở bảo tồn, nhiều phụ nữ Cao Bằng còn mạnh dạn khởi nghiệp từ các nghề truyền thống, góp phần đưa giá trị văn hóa bản địa trở thành sản phẩm kinh tế. Hiện tỉnh có 174 sản phẩm OCOP, trong đó hơn một nửa là sản phẩm do phụ nữ khởi nghiệp hoặc trực tiếp sản xuất. Từ thổ cẩm, thạch đen, bún ngũ sắc đến các sản phẩ quà tặng du lịch, nhiều chị em đã chủ động cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm, tham gia các hội chợ xúc tiến thương mại để quảng bá rộng rãi đặc sản địa phương.

Những hướng đi này phù hợp với chủ trương của Đảng về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và là nguồn lực quan trọng cho phát triển. UBND tỉnh đang chú trọng, định hướng cho người dân gắn bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch và tạo sinh kế bền vững tại cơ sở. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Uyên Dương Quang Đồng, xã có 70% lao động nữ trong các làng nghề truyền thống, không chỉ lưu giữ bản sắc văn hóa mà còn từng bước làm mới sản phẩm phục vụ du lịch, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Từ sắc màu trang phục truyền thống, những món ẩm thực đặc sắc đến làn điệu Then ngọt ngào, phụ nữ các DTTS lặng lẽ gìn giữ những giá trị văn hóa bản địa. Giữa nhịp sống hiện đại, họ vẫn cần mẫn bên khung cửi dệt thổ cẩm, say mê luyện hát Then, tỉ mỉ chế biến ẩm thực truyền thống. Bằng sự khéo léo, bền bỉ và niềm tự hào về bản sắc dân tộc, họ không chỉ bảo tồn di sản mà còn trở thành “đại sứ văn hóa”, góp phần quảng bá hình ảnh Non nước Cao Bằng.

Trường Hà