Từ những vần thơ Nga đến tình hữu nghị Việt Nam - Liên bang Nga

Hướng tới Kỷ niệm 109 năm Cách mạng Tháng Mười Nga và chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, trên tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, ngày 6/11, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Hành trình tiếp nhận thơ ca Nga ở Việt Nam”.

Những bài hát, điệu múa Nga mở màn hội thảo.

Các diễn giả tham gia các phiên thảo luận tại hội thảo.

Hội thảo là không gian để các nhà khoa học, các dịch giả, giảng viên và những người yêu mến văn học cùng nhìn lại chặng đường đồng hành và sức sống bền bỉ của những vần thơ Nga trong lòng công chúng Việt.

Hội thảo gồm ba phiên thảo luận. Phiên thứ nhất với chủ đề “Hành trình thơ ca Nga được dịch, giới thiệu ở Việt Nam”, có sự tham gia của NGƯT Vũ Thế Khôi và TS. Đỗ Thị Hường. Phiên thứ hai có chủ đề “Trải nghiệm dịch, truyền bá thơ Nga và sự yêu thích của công chúng”, với hai diễn giả: Nhà thơ Hồng Thanh Quang và dịch giả, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên. Phiên thứ ba tập trung thảo luận chủ đề “Giảng dạy, nghiên cứu văn học Nga trong nhà trường Việt Nam hiện nay”, với sự tham gia của PGS.TS. Nguyễn Thị Như Trang và TS. Nguyễn Thụy Anh.

PGS.TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội phát biểu tại hội thảo.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhấn mạnh, với nhiều thế hệ người Việt, thơ ca Nga là một phần của đời sống tinh thần, những vần thơ của nước Nga đã theo chân người lính ra mặt trận, đi vào sách giáo khoa và những cuốn sổ chép thơ của nhiều lớp học trò từ cuối thập niên 1980. Đó là nhờ công sức của nhiều thế hệ dịch giả, nhà nghiên cứu và nhà giáo…

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội gắn bó lâu dài với nước Nga, trải qua gần 70 năm xây dựng và phát triển, nhà trường có nhiều thế hệ thầy cô giáo đã từng học tập, thực tập và làm nghiên cứu sinh tại Liên Xô trước đây và Liên Bang Nga ngày nay. Các thầy cô trở về với nền tảng học thuật vững chắc và vốn hiểu biết sâu về ngôn ngữ, văn học, con người Nga, nhiều thế hệ sinh viên của trường đã lần đầu tiên biết đến tên tuổi nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà khoa học Nga qua những bài giảng sâu sắc.

Hội thảo được tổ chức thành ba phiên thảo luận về ba chủ đề khác nhau, xen giữa các phiên thảo luận là những ca khúc, điệu múa gắn bó với nhiều thế hệ người Việt. Ông Đinh Công Tuấn mong rằng, hội thảo gợi mở những hướng đi cụ thể để thơ ca và văn học Nga tiếp tục được dịch, được dạy và được yêu mến trong thế hệ trẻ. Nhà trường sẵn sàng tiếp thu các đề xuất của hội thảo, đồng thời mở rộng hợp tác với các đối tác Nga trong đào tạo, nghiên cứu và giao lưu văn hóa…

Ông Vladimir Murashkin, Trưởng Đại diện Cơ quan Hợp tác Liên bang, Bí thư Thứ nhất Đại sứ quán Liên Bang Nga tại Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga tại Hà Nội chia sẻ tại hội thảo.

Cũng tại hội thảo, ông Vladimir Murashkin, Trưởng Đại diện Cơ quan Hợp tác Liên bang, Bí thư Thứ nhất Đại sứ quán Liên Bang Nga tại Việt Nam, Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga tại Hà Nội bày tỏ, trong suốt những năm qua, nhiều tác phẩm kinh điển của văn học Nga đã được chuyển ngữ sang tiếng Việt. Nhiều “tên tuổi” đã thực sự trở thành gần gũi và được độc giả Việt Nam yêu mến, thơ ca của họ vẫn luôn sống động trong tiếng Việt, ngân vang trong trái tim tất cả chúng ta. Để dịch văn học Nga chỉ am hiểu ngữ pháp và tổ chức ngôn ngữ là chưa đủ, mà còn cần phải cảm nhận được chính tâm hồn Nga.

Ông Vladimir Murashkin bày tỏ sự ngưỡng mộ đặc biệt đến tất cả những cây bút, những dịch giả đã chắp bút và thể hiện khả năng đáng kinh ngạc của mình khi truyền tải cách chính xác tính cách dân tộc Nga, những sắc thái tinh tế nhất cũng như nét độc đáo không thể trộn lẫn của nguyên tác giả người Nga... Ngày nay, việc phát triển lĩnh vực dịch thuật văn học có ý nghĩa rất quan trọng. Đây không chỉ là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, tinh tế và công phu đến từng chi tiết, mà còn là cầu nối quan trọng kết nối, giao lưu văn hóa; là cuộc đối thoại giữa những tâm hồn. Những dịch giả chính là những sứ giả văn hóa đích thực đang góp phần đưa hai dân tộc ngày càng xích lại gần nhau hơn, làm phong phú thêm đời sống tinh thần và thắt chặt hơn nữa tình hữu nghị giữa hai đất nước.

Dịch giả, nhà thơ Hồng Thanh Quang bày tỏ, thơ ca Nga đã góp phần giúp anh trưởng thành sâu sắc hơn về cảm xúc, tình cảm. Anh nhận thấy giữa thơ ca Nga và tâm hồn mình có sự đồng điệu sâu sắc.

Các bạn sinh viên Trường Đại học Văn hoá theo dõi những chia sẻ tại hội thảo.

Chia sẻ về quá trình dịch thơ, nhà thơ Hồng Thanh Quang cho biết, phần lớn những bài thơ được lựa chọn dịch đều là những tác phẩm anh đã đọc và thuộc lòng. Khi trạng thái tâm hồn, tâm lý và hoàn cảnh của bản thân có sự tương đồng với tâm trạng của tác giả, anh bắt đầu chuyển ngữ.

Theo nhà thơ Hồng Thanh Quang, dịch thơ thực chất là một lần sáng tạo lại. Người dịch phải cố gắng hình dung tâm trạng của nhà thơ Nga, đặt mình vào hoàn cảnh sáng tác để tìm cách diễn đạt tương đương bằng tiếng Việt. Chính sự đồng điệu ấy cũng là lý do nhà thơ dành nhiều tâm huyết dịch một số tác giả với số lượng tác phẩm tương đối lớn.

TS, dịch giả Nguyễn Thụy Anh chia sẻ, thơ ca Nga cũng như thơ ca Việt Nam và các nền văn học khác luôn được bà đưa vào các hoạt động giáo dục và đời sống. Thơ không chỉ được trích dẫn trong các giờ học mà còn được sử dụng trong nhiều tình huống trải nghiệm, sinh hoạt thường ngày.

Những giai điệu âm nhạc Nga vang lên tại hội thảo.

Theo bà, ngay cả hoạt động giáo dục trải nghiệm trong nhà trường cũng có thể trở thành không gian để đưa thơ ca đến gần hơn với học sinh. Khi hướng dẫn các em về kỹ năng đặt câu hỏi, bà từng giới thiệu bài thơ “Bông hoa nhỏ” của nhà thơ Nga Puskin qua bản dịch của nhà thơ, dịch giả Nguyễn Minh Đức. Từ hình ảnh một bông hoa khô nằm trong trang sách, bà cùng các em phân tích những câu hỏi được đặt ra trong bài thơ, lý giải vì sao những câu thơ giản dị ấy lại có sức lay động và được nhiều người yêu thích đến hôm nay.

TS, dịch giả Nguyễn Thụy Anh cho rằng, cách tiếp cận thơ ca Nga hiện nay đã có nhiều đổi khác. Thay vì chỉ giới thiệu rằng thơ Nga rất hay và khuyến khích các em tìm đọc, bà lựa chọn cách trực tiếp đọc thơ, khơi gợi cảm xúc và sự tò mò của học sinh. Sau mỗi lần như vậy, nhiều em chủ động tìm đến xin chép lại bài thơ…

Dịch giả, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên tâm sự, dù tự học tiếng Nga và chưa từng đến Nga, ông vẫn dành tình yêu đặc biệt cho văn chương nước này. Ông nhớ lại bài thơ đã đọc từ năm 1970 với những câu thơ về khát vọng hòa bình: “Chúng ta cần có hòa bình, chúng ta chẳng muốn chiến tranh, chẳng cần gây nên đám cháy hung tàn…”.

Dịch giả, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên tâm huyết với những áng thơ Nga .

Theo nhà thơ, nhiều thế hệ người Việt Nam đã học tập và trưởng thành trong không gian văn chương Nga. Sức hấp dẫn của văn học Nga nằm ở vẻ đẹp tâm hồn, tính nhân văn và tinh thần nhân đạo sâu sắc.

Từ tình yêu và sự gắn bó lâu dài với văn chương Nga, dịch giả Phạm Xuân Nguyên cho rằng cần có một chương trình cấp quốc gia nhằm thúc đẩy hoạt động dịch thuật. Tiếng Nga là ngôn ngữ gắn bó với nhiều thế hệ người Việt Nam, đồng thời có những đóng góp thiết thực trong công cuộc xây dựng đất nước. Vì vậy, cần quan tâm tổ chức hoạt động dịch thuật và đầu tư kinh phí tương xứng.

Nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong giai đoạn hiện nay, dịch giả Phạm Xuân Nguyên nhắc lại quan điểm “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Theo ông, muốn soi đường cần có ngọn đuốc và người cầm đuốc. Công việc này không thể chỉ “trông chờ” vào nỗ lực của một cá nhân, một khoa, hay một trường đại học, mà cần được tổ chức bài bản ở quy mô quốc gia.

Qua hoạt động dịch thuật, giảng dạy và tiếp nhận sáng tạo, những vần thơ vượt qua rào cản ngôn ngữ, trở thành nhịp cầu kết nối tâm hồn, nuôi dưỡng sự đồng cảm và góp phần vun đắp tình hữu nghị truyền thống giữa nhân dân hai nước Việt Nam - Liên bang Nga.