Từ 'núi rác thải' đến vòng đời mới của phụ phẩm nông nghiệp Thủ đô

Mỗi ngày, hệ thống hạ tầng đô thị của Hà Nội phải tiếp nhận và xử lý từ 7.000-8.500 tấn rác thải sinh hoạt.

Khơi thông dòng chảy của nền kinh tế xanh

Trong số này, rác thải hữu cơ chiếm tỷ trọng lớn nhất, dao động từ 50- 60%, tiếp theo là rác tái chế như nhựa, giấy, kim loại chiếm khoảng 20- 25%.

Sự thiếu đồng bộ trong thói quen đổ rác của người dân, khi tất cả các thành phần này bị gom chung vào một túi, đã biến những tài nguyên có khả năng tái sinh thành gánh nặng, tiêu tốn hàng ngàn tỷ đồng ngân sách cho công tác chôn lấp hoặc đốt rác mỗi năm.

Trước thực trạng này, phân loại rác tại nguồn chính là bước quyết định sự thành bại của chuỗi giá trị tuần hoàn. Nếu không phân loại, rác hữu cơ sẽ nhanh chóng bị phân hủy, làm bẩn và giảm giá trị thương mại của các loại rác tái chế khác.

HTX Hà Nội Xanh tiên phong trong kinh tế tuần hoàn.

Ngược lại, khi được phân loại rõ ràng, rác thải lập tức biến thành tài nguyên, nguồn nguyên liệu đầu vào cho các ngành công nghiệp tái chế và sản xuất nông nghiệp hữu cơ.

Để khơi thông dòng chảy này, giới chuyên gia nhận định Hà Nội cần áp dụng triệt để nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, tức là tính phí rác thải theo khối lượng hoặc thể tích túi đựng.

Bên cạnh các chế tài hành chính, việc kinh tế hóa hoạt động phân loại thông qua các mô hình "đổi rác lấy quà" hay ứng dụng công nghệ thu gom thông minh sẽ tạo ra động lực tài chính trực tiếp, khuyến khích người dân chủ động thay đổi hành vi tiêu dùng bền vững.

Vòng tròn không rác thải

Nếu khu vực nội đô nắm giữ chìa khóa về phân loại rác tại nguồn, thì các địa phương ở vùng ngoại thành Hà Nội lại là nơi để hiện thực hóa việc tái chế phụ phẩm nông nghiệp.

Hàng năm, hoạt động trồng trọt và chăn nuôi tại các huyện trước đây như Ba Vì, Sóc Sơn, Chương Mỹ,… phát sinh hàng triệu tấn rơm rạ, vỏ trấu, thân ngô và chất thải gia súc. Thói quen đốt rơm rạ ngay trên đồng ruộng sau mỗi vụ gặt không chỉ gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng cho nội đô mà còn là biểu hiện của sự lãng phí tài nguyên.

Trong làn sóng chuyển dịch đó, các HTX nông nghiệp kiểu mới tại Hà Nội đang đóng vai trò là những hạt nhân tiên phong, chứng minh rằng rác thải hoàn toàn có thể trở thành tiền nếu biết áp dụng đúng quy trình công nghệ.

Sản phẩm của HTX Hà Nội Xanh được sản xuất theo quy trình tuần hoàn, hạn chế rác thải.

Minh chứng điển hình là mô hình khép kín tại An Lạc Farm của HTX Hà Nội Xanh. Thay vì nhìn nhận rác là thứ phải loại bỏ, các thành viên của HTX xem rác là tài nguyên sinh lợi. Tại đây, một vòng tuần hoàn sinh học hoàn chỉnh được vận hành mỗi ngày.

Nhờ công thức "Rác – Sâu - Gà - Phân - Cây - Sản phẩm", HTX Hà Nội Xanh đã triệt tiêu hoàn toàn khái niệm "rác thải". Các loại cỏ, lá cây và phụ phẩm đồng ruộng được ủ thành phân hữu cơ vi sinh để nuôi dưỡng các khu vườn bưởi Diễn, hoa hồng, hoa nhài và hơn 300 loại cây dược liệu.

Sức sống của mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí phân bón hóa học đầu vào mà còn tạo ra các nông sản sạch có giá trị kinh tế cao, sẵn sàng mở cửa cho cộng đồng và các doanh nghiệp đến học tập, hợp tác. Điều này khẳng định hiệu quả triết lý kinh doanh của HTX đó là: “Mỗi kg rác hôm nay là một giá trị kinh tế ngày mai”.

Đa dạng hóa mô hình

Sự thành công của các mô hình thực tế như HTX Hà Nội Xanh cho thấy năng lực chủ động rất lớn của khối kinh tế tập thể. Tuy nhiên, để các mô hình đơn lẻ này trở thành xu hướng chủ lưu trên toàn địa bàn Thủ đô, rất cần một tầm nhìn mang tính hệ thống và sự đồng hành của giới khoa học.

Phân tích về vấn đề này, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Hiền, Trưởng khoa Kinh tế và Quản lý (Học viện Nông nghiệp Việt Nam), khẳng định, các mô hình nông nghiệp tuần hoàn góp phần đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ môi trường, giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, tiết kiệm nước, cải tạo đất, đồng thời giảm thiểu tối đa việc sử dụng hóa chất và phân bón hóa học trong canh tác.

Để bà con nông dân và các HTX dễ dàng tiếp cận, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Hiền giới thiệu những mô hình nông nghiệp tuần hoàn có tính thực tiễn cao như: Mô hình lúa - cá, lúa - vịt, hay lúa - rươi. Trong chu trình khép kín này, cá và vịt sẽ đóng vai trò tiêu diệt sâu bệnh hại trong ruộng lúa; ngược lại, chất thải của chúng cung cấp nguồn dinh dưỡng hữu cơ dồi dào cho đất và cây lúa, tạo môi trường tương hỗ để tất cả cùng phát triển. Ngoài ra, mô hình tận dụng phụ phẩm rơm rạ để trồng nấm cũng là hướng đi mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội cho khu vực ngoại thành.

Để hiện thực hóa các nghiên cứu này. ngay tại địa bàn Thủ đô, mô hình thu gom và xử lý chất thải chăn nuôi kết hợp phụ phẩm đồng ruộng tại HTX Bavifa đã và đang mang lại những tín hiệu chuyển biến rất tích cực cho bức tranh nông nghiệp sinh thái của thành phố.

Tại HTX Bavifa, toàn bộ nguồn chất thải từ các trang trại chăn nuôi bò và lợn của các hộ thành viên được thu gom nghiêm ngặt, không xả thải trực tiếp ra môi trường. Nguồn phân thô này sau đó trải qua quá trình tách nước, phối trộn cùng các loại phụ phẩm đồng ruộng sẵn có tại địa phương như rơm rạ, bã đậu, bã bia, thân cây ngô và được xử lý bằng công nghệ men vi sinh do Học viện Nông nghiệp Việt Nam chuyển giao.

Sản phẩm đầu ra của quá trình ủ hoai mục này là nguồn phân bón hữu cơ vi sinh giàu dinh dưỡng, được dùng để bón cho các cánh đồng cỏ voi và vùng trồng ngô sinh khối của chính HTX.

Không dừng lại ở đó, HTX Bavifa còn tận dụng các phụ phẩm sinh khối như thân ngô non, cỏ già đem băm nhỏ và đưa vào hệ thống ủ chua sinh học để làm nguồn thức ăn dự trữ chất lượng cao cho đàn gia súc.

Chu trình khép kín này không chỉ giải quyết tận gốc xung đột môi trường giữa vùng chăn nuôi và khu dân cư, mà còn mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt khi giúp các hộ thành viên tiết kiệm từ 20- 30% chi phí phân bón hóa học và thức ăn công nghiệp thương mại.

Đây chính là một lát cắt thực tế, minh chứng cho việc mô hình nông nghiệp không chất thải hoàn toàn có thể vận hành hiệu quả ở quy mô HTX tại Thủ đô.

Từ thực tế trên có thể thấy, kinh tế tuần hoàn đang được triển khai hiệu quả trong thực tiễn từ việc tái sinh cọng rơm, nguồn chất thải chăn nuôi của người nông dân ngoại thành. Đặc biệt, khi có sự gắn kết chặt chẽ giữa "Nhà khoa học - Nhà nước – HTX", rác thải sẽ thực sự trở thành nguồn tài nguyên quý giá, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu xây dựng một Thủ đô xanh, văn hiến và phát triển bền vững.