Từ 'nuôi nghề' đến sống được với nghề

Việc tháo gỡ những “nút thắt” về chế độ đãi ngộ sẽ tiếp thêm động lực để nghệ sĩ yên tâm sống được với nghề. Ảnh minh họa

Lấy nghề phụ “nuôi” nghề chính

Theo NSƯT Quang Khải (Đoàn Nghệ thuật Cải lương, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam), thu nhập của nghệ sĩ sân khấu truyền thống hiện vẫn còn khoảng cách khá xa so với chi phí sinh hoạt thực tế. Tiền lương và các khoản bồi dưỡng tập luyện, biểu diễn ở mức thấp khiến nhiều người phải tìm thêm việc làm ngoài chuyên môn để trang trải cuộc sống.

Theo quy định hiện hành, mức bồi dưỡng tập luyện cao nhất đối với diễn viên chính khoảng 80.000 đồng/buổi; các vai khác dao động từ 50.000-60.000 đồng. Tiền bồi dưỡng biểu diễn cao nhất khoảng 200.000 đồng mỗi đêm đối với vai chính, các vị trí còn lại thấp hơn đáng kể.

“Có những giai đoạn tập vai chính với cường độ rất cao, nghệ sĩ sút cân, phải tự mua thuốc chữa đau họng, thuốc bổ để giữ sức nhưng tiền bồi dưỡng gần như không đủ. Nhiều người phải tranh thủ những ngày không có lịch tập, lịch diễn để làm MC, tổ chức sự kiện hoặc nhận thêm các công việc liên quan đến chuyên môn nghệ thuật nhằm tăng thu nhập. Với không ít nghệ sĩ, đó là lựa chọn bắt buộc nếu muốn tiếp tục theo nghề”, NSƯT Quang Khải chia sẻ.

Sau hơn 25 năm gắn bó với sân khấu, tổng thu nhập hằng tháng của NSƯT Quang Khải, gồm lương và phụ cấp, hiện chỉ ở mức hơn chục triệu đồng. Đây cũng là thực tế của nhiều nghệ sĩ đang hoạt động trong các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Câu chuyện của NSƯT Lộc Huyền (Đoàn Nghệ thuật Tuồng, Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam) cũng không nằm ngoài thực tế ấy. Ngoài biểu diễn, chị còn tham gia giảng dạy, dẫn chương trình, sáng tác và biên tập các chương trình lễ hội, sử thi để có thêm nguồn thu nhập. Nhưng điều khiến nữ nghệ sĩ trăn trở hơn cả lại nằm ở những đòi hỏi đặc thù của nghề mà không phải khán giả nào cũng nhìn thấy.

Với nghệ sĩ tuồng, biểu diễn là sự kết hợp của thanh nhạc, vũ đạo, võ thuật và kỹ thuật hình thể trong nhiều giờ liên tục. “Có những vai như Đào Tam Xuân, Hồ Nguyệt Cô hay Phàn Định Công, nghệ sĩ phải mặc giáp, mão nặng hơn chục cân, đứng tấn hàng giờ, vận động cường độ cao suốt buổi diễn. Diễn xong gần như kiệt sức. Nhiều nghệ sĩ tuồng gặp vấn đề về khớp gối, cột sống, dây thanh quản từ rất sớm do áp lực nghề nghiệp kéo dài”, chị chia sẻ.

Theo NSƯT Lộc Huyền, giữa yêu cầu nghề nghiệp khắt khe và chế độ đãi ngộ hiện nay vẫn còn khoảng cách đáng kể. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều người trẻ cân nhắc khi lựa chọn con đường nghệ thuật truyền thống.

Khó khăn càng rõ hơn với lực lượng diễn viên trẻ. NSND Lê Tuấn Cường, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam cho biết, mức lương hợp đồng của nhiều diễn viên hiện chỉ khoảng 3-5 triệu đồng/tháng, “không đủ tiền thuê nhà”.

Trong khi đó, để trở thành một diễn viên sân khấu truyền thống vững nghề cần nhiều năm đào tạo và rèn luyện. Sau 4 năm học tập tại trường, các em thường phải tiếp tục thực hành, tích lũy kinh nghiệm thêm vài năm tại nhà hát mới có thể đảm nhận những vai diễn quan trọng. Khi thu nhập chưa tương xứng với thời gian đào tạo và yêu cầu nghề nghiệp, việc thu hút lực lượng kế cận cho sân khấu truyền thống ngày càng trở thành bài toán khó đối với các đơn vị nghệ thuật.

Thêm điểm tựa cho người làm nghề

Trong bối cảnh đời sống của nhiều nghệ sĩ còn gặp không ít khó khăn, Nghị quyết số 28/2026/ QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo chuyển biến đáng kể về chế độ đãi ngộ đối với lực lượng hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn.

Theo đó, viên chức và người lao động làm công việc đặc thù tại các đơn vị sự nghiệp công lập nghệ thuật biểu diễn và đơn vị nghệ thuật thuộc lực lượng vũ trang sẽ được hưởng phụ cấp ưu đãi nghề cùng các chế độ bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn theo lộ trình cho tới khi áp dụng cơ chế tiền lương mới.

Mức phụ cấp ưu đãi nghề được nâng lên từ 40-60% mức lương hiện hưởng đối với các loại hình nghệ thuật truyền thống, nghệ thuật cổ điển, xiếc, cũng như nghệ sĩ công tác tại vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo hoặc địa bàn đặc biệt khó khăn. Bên cạnh đó, nghệ sĩ còn được hưởng mức bồi dưỡng luyện tập từ 5-15% mức lương cơ sở cho mỗi buổi tập và từ 15-30% mức lương cơ sở cho mỗi buổi biểu diễn.

Trong những nội dung của Nghị quyết, quy định hỗ trợ đào tạo lại cho nghệ sĩ khi hết tuổi nghề được giới chuyên môn đặc biệt quan tâm. Bởi với một số loại hình nghệ thuật đặc thù, tuổi nghề thường ngắn hơn rất nhiều so với tuổi lao động, trong khi cơ hội chuẩn bị cho một công việc mới vẫn còn không ít hạn chế.

Từ thực tế đó, NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho rằng, đây là một trong những điểm có ý nghĩa nhất của Nghị quyết. “Nghệ sĩ xiếc là lực lượng lao động có tính đặc thù rất cao, cường độ tập luyện nặng, nguy cơ chấn thương lớn và tuổi nghề ngắn hơn nhiều ngành nghề khác. Có những nghệ sĩ ngoài 30 tuổi đã không còn đủ điều kiện sức khỏe để tiếp tục biểu diễn, nhưng tuổi lao động vẫn còn rất dài. Trong khi đó, không phải ai cũng có điều kiện học tập nâng cao hoặc chuẩn bị cho một công việc mới. Vì vậy, chính sách hỗ trợ đào tạo lại có ý nghĩa rất thiết thực, giúp nghệ sĩ yên tâm hơn khi lựa chọn gắn bó với nghề”, NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ.

Ở góc độ quản lý, NSND Lê Tuấn Cường, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam nhận định, giá trị lớn nhất của các chính sách mới không chỉ nằm ở việc cải thiện thu nhập mà còn ở khả năng giữ chân lực lượng trẻ cho các đơn vị nghệ thuật.

“Đào tạo một nghệ sĩ đã khó, giữ được họ với nghề còn khó hơn. Một diễn viên phải mất nhiều năm học tập và rèn luyện mới có thể đứng vững trên sân khấu. Nếu đời sống không được bảo đảm, rất khó để các em yên tâm gắn bó lâu dài. Vì vậy, việc nâng phụ cấp ưu đãi nghề, tăng mức bồi dưỡng luyện tập, biểu diễn và có chính sách hỗ trợ phù hợp sẽ giúp các nhà hát giảm áp lực về nhân lực, đồng thời tạo điều kiện để nghệ sĩ tập trung cho chuyên môn”, NSND Lê Tuấn Cường bày tỏ.

Theo ông, trong bối cảnh các loại hình giải trí hiện đại ngày càng phát triển, việc duy trì đội ngũ kế cận cho nghệ thuật truyền thống đang là thách thức lớn đối với nhiều đơn vị công lập. Bởi vậy, cùng với việc nâng cao đời sống cho nghệ sĩ, điều quan trọng là các chính sách mới cần sớm được triển khai hiệu quả để những người làm nghề thực sự cảm nhận được sự thay đổi trong thực tế.