Từ phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nghĩ về một đất nước mạnh từ bên trong:Sau những con số tăng trưởng

Trong bài phát biểu bế mạc Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, yêu cầu về chất lượng phát triển được đặt ra rõ ràng: “Tăng trưởng cao phải dựa trên năng suất, sức cạnh tranh, năng lực tự chủ và nền tảng ổn định lâu dài; đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và nâng cao mọi mặt đời sống Nhân dân”. Đặt những đòi hỏi ấy trong cùng một câu cũng là đặt tốc độ phát triển vào mối quan hệ với nền tảng tạo ra nó và mục đích mà nó phải hướng tới. Từ đây, câu hỏi cần theo đuổi đến cùng là tăng trưởng sẽ chuyển hóa thành điều gì trong cuộc sống của mỗi người.

Tăng trưởng có ý nghĩa sâu xa khi thành quảhôm nay giúp con người bớt lo âu về ngày mai, đồng thời để lại cho thế hệ sau điều kiện tốt hơn để tiếp tục đi tới. Ảnh: BAOCHINHPHU.VN

Tăng trưởng phải làm dày thêm nội lực

Khát vọng tăng trưởng cao thể hiện ý chí vươn lên của một dân tộc muốn rút ngắn khoảng cách phát triển. Nguồn lực được tạo thêm có thể mở rộng việc làm, cải thiện hạ tầng, tăng khả năng chăm lo giáo dục, y tế và an sinh. Vì vậy, bàn về chất lượng tăng trưởng cũng là tìm cách để khát vọng ấy có nền móng vững chắc, để kết quả đạt được trong một năm trở thành điều kiện phát triển cho những năm tiếp theo. Một nền kinh tế cần biết đi nhanh, đồng thời phải tích lũy được năng lực đi xa qua mỗi chặng đường.

Năng lực ấy cần được nhận diện ngay trong cách tạo ra giá trị. Nếu một doanh nghiệp tăng sản lượng chủ yếu bằng cách kéo dài thời gian làm việc, lợi ích thu được sẽ khác với khi họ cải tiến công nghệ, giảm hao phí và làm ra sản phẩm tốt hơn trong cùng một khoảng thời gian. Cách thứ hai mở ra khả năng nâng thu nhập mà không buộc người lao động phải đánh đổi thêm sức lực. Năng suất vì thế có ý nghĩa rất gần với đời sống: Người ta có thể làm việc hiệu quả hơn, được trả công xứng đáng hơn và còn thời gian cho gia đình, học tập, nghỉ ngơi.

Từ góc nhìn đó, bài phát biểu yêu cầu đầu tư nước ngoài gắn với chuyển giao công nghệ, liên kết doanh nghiệp, tăng giá trị trong nước; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải nâng cao năng suất, sức cạnh tranh. Điều đáng quan tâm sau mỗi dòng vốn là phần năng lực được bồi đắp cho nền kinh tế: Doanh nghiệp trong nước học được gì, tham gia sâu đến đâu, có thể phát triển sản phẩm và thị trường của mình hay không. Sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư sẽ có giá trị bền hơn khi đi cùng khả năng tiếp nhận tri thức và chuyển tri thức thành năng lực tự thân.

Chẳng hạn, với một sản phẩm văn hóa, doanh thu bán hàng là kết quả cần ghi nhận, nhưng còn phải xem ai nắm giữ quyền khai thác, ai làm chủ khâu sáng tạo, đội ngũ trong nước trưởng thành thế nào và giá trị nào có thể tiếp tục được tạo ra. Nếu sau một dự án, người làm nghề có thêm kỹ năng, doanh nghiệp giữ được quyền đối với sản phẩm và hình thành quan hệ hợp tác lâu dài, thành công ấy đã tạo thêm nền tảng cho lần phát triển kế tiếp. Cách nhìn này giúp phân biệt nguồn thu trước mắt với năng lực tạo nguồn thu bền vững.

Tự chủ cũng nên được hiểu từ khả năng lựa chọn và thích ứng. Một nền kinh tế có nhiều doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh, nhiều người lao động có kỹ năng và các mối liên kết sản xuất vững chắc sẽ có thêm phương án khi hoàn cảnh thay đổi. Bởi vậy, đánh giá tăng trưởng cần theo dõi cả những tiến bộ âm thầm, như năng lực nghiên cứu, chất lượng đào tạo, khả năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp nhỏ. Những chuyển biến ấy có thể chưa tạo ra dấu ấn lớn ngay lập tức, nhưng quyết định sức bền của thành quả về sau.

Thành quả cần đi vào từng mái nhà

Người dân cảm nhận sự phát triển qua những điều thiết thân: Công việc có ổn định hơn, thu nhập có đủ trang trải, con cái có cơ hội học hành, khi đau ốm có được chăm sóc và lúc gặp biến cố có nơi nương tựa. Những trải nghiệm ấy giúp nhìn rõ hơn ý nghĩa của các chỉ tiêu tổng hợp. Một mức thu nhập tăng thêm sẽ đem lại cảm giác khác nhau tùy chi phí sinh hoạt, điều kiện nhà ở và những dịch vụ thiết yếu mà mỗi gia đình có thể tiếp cận. Đời sống được nâng lên khi khả năng chủ động của con người trước các nhu cầu căn bản cũng được cải thiện.

Bài phát biểu đặt yêu cầu đưa nguồn lực đã huy động vào sản xuất, kinh doanh, tạo thêm việc làm và năng lực phát triển; tháo gỡ điểm nghẽn thể chế đi cùng nâng cao năng lực hấp thụ vốn, bảo đảm hạ tầng, năng lượng, nhân lực, khơi thông đầu tư tư nhân, củng cố sức mua và phát triển doanh nghiệp trong nước. Những yêu cầu ấy gợi ra một mối liên hệ cần được chăm lo đồng bộ: Nguồn lực phải đi vào hoạt động thực tế, hoạt động ấy tạo việc làm và thu nhập, còn đời sống ổn định giúp người dân có điều kiện tiêu dùng, học tập và tiếp tục đóng góp.

Tuy nhiên, sự chuyển hóa ấy cần có những con đường cụ thể. Một khu sản xuất mở rộng sẽ đem lại cơ hội trọn vẹn hơn nếu người lao động có thể tìm được chỗ ở phù hợp, gửi con thuận tiện và tiếp cận dịch vụ y tế. Một vùng du lịch thu hút thêm khách cần tạo điều kiện để người dân sở tại tham gia cung ứng dịch vụ, giữ nghề, nâng kỹ năng và hưởng lợi từ sự phát triển của chính quê hương mình. Khi thiết kế chính sách, các điều kiện sống đi kèm cần được tính từ đầu, bởi đó là phần quyết định cơ hội kinh tế có trở thành một cuộc sống ổn định hay không.

Tinh thần công bằng cũng đòi hỏi nhìn vào những người đứng trước nguy cơ bị bỏ lại trong quá trình chuyển đổi. Người lao động cần học nghề mới, hộ kinh doanh nhỏ cần nâng năng lực quản lý, cộng đồng ở vùng khó khăn cần được kết nối với thị trường và dịch vụ thiết yếu. Hỗ trợ phù hợp giúp họ có khả năng tham gia bằng chính sức mình, từng bước giảm sự lệ thuộc vào trợ giúp. Một chính sách phát triển có chiều sâu phải tạo được lối đi cho cả người đang có lợi thế và người cần thêm điều kiện để bắt đầu.

Trong phần nhiệm vụ sau Hội nghị, bài phát biểu yêu cầu phát huy vai trò giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, bảo đảm Nhân dân được tham gia, thụ hưởng thành quả. Sự tham gia cần có ý nghĩa ngay từ lúc lựa chọn phương án phát triển. Người dân có thể giúp nhận diện sinh kế nào bị tác động, nhu cầu nào chưa được tính đến, điều kiện nào cần chuẩn bị để cơ hội mới thực sự đến được với cộng đồng. Khi được lắng nghe và có khả năng tham gia, họ cũng có thêm căn cứ để đồng hành với những thay đổi đòi hỏi thời gian, công sức và sự chia sẻ.

Văn hóa làm nên chiều sâu phát triển

Đời sống tốt hơn còn bao gồm quyền được học hỏi, sáng tạo và hưởng thụ những giá trị tinh thần. Một khu dân cư cần nơi để trẻ em chơi, người cao tuổi gặp gỡ, các gia đình tiếp cận sách, nghệ thuật và hoạt động thể chất. Những điều kiện tưởng bình dị ấy góp phần tạo nên cảm giác gắn bó với nơi mình sống. Khi bàn về nâng cao mọi mặt đời sống Nhân dân theo yêu cầu của bài phát biểu, chiều kích văn hóa cần được đặt vào chính cách hình dung về thành quả phát triển. Một xã hội giàu lên phải có thêm khả năng nuôi dưỡng tâm hồn, vun đắp sự tử tế và mở rộng cơ hội phát triển con người.

Vì vậy, hiệu quả đầu tư cho văn hóa cần được nhìn qua sự sống mà công trình và hoạt động tạo ra. Một thư viện có người đọc thường xuyên, một không gian nghệ thuật giúp người trẻ tiếp cận tác phẩm, một thiết chế cộng đồng có lịch hoạt động phù hợp sẽ đem lại giá trị khác với một công trình chỉ hoàn thành về xây dựng. Ngay từ khi phân bổ kinh phí, cần tính đến người vận hành, chất lượng nội dung, khả năng tiếp cận và chi phí duy trì. Một nơi được xây để phục vụ cộng đồng phải có điều kiện trở thành một phần trong sinh hoạt của cộng đồng ấy.

Yêu cầu của bài phát biểu về ngân sách rất rõ: “Giữ nghiêm kỷ luật tài chính, bảo đảm cân đối lâu dài; đánh giá hiệu quả chi bằng kết quả thực tế, gắn trách nhiệm phân bổ với sử dụng”. Vận dụng vào lĩnh vực văn hóa, thước đo kết quả cần gắn với đặc thù của từng nhiệm vụ. Hoạt động kinh doanh phải quan tâm doanh thu, thị trường và khả năng tự chủ; hoạt động phục vụ lợi ích công cộng cần được xem xét cả mức độ tiếp cận, chất lượng thụ hưởng, hiệu quả giáo dục và giá trị bảo tồn. Đánh giá đúng mới giúp nguồn lực đến được nơi cần thiết và tránh buộc mọi giá trị văn hóa phải chứng minh mình bằng cùng một con số doanh thu.

Trong phát triển du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa, yêu cầu ấy càng cần được cụ thể hóa. Có thể hình dung một làng nghề thu hút thêm khách nhưng người thợ không còn điều kiện truyền nghề, hay một điểm đến đông đúc trong khi cư dân dần mất không gian sinh hoạt quen thuộc. Những tình huống như vậy đặt ra vấn đề về phần giá trị cần được giữ lại trong quá trình khai thác. Chính sự tiếp nối của nghề, ký ức và lối sống cộng đồng góp phần làm nên sức hấp dẫn lâu dài; làm suy yếu chúng cũng là làm mỏng đi nền tảng tạo ra giá trị kinh tế.

Điều đó đòi hỏi sự tính toán ngay trong phương án phát triển: Cộng đồng tham gia bằng cách nào, thu nhập từ khai thác có góp phần bảo tồn hay không, người thực hành di sản có cơ hội truyền dạy và sáng tạo ra sao. Bảo vệ bản sắc cần đi cùng việc mở ra sinh kế và tôn trọng quyền lựa chọn của người dân. Khi văn hóa được chăm lo như một điều kiện phát triển con người và một nguồn lực sáng tạo, tăng trưởng sẽ có thêm chiều sâu, còn sự thịnh vượng có được nét riêng của đất nước mình.

Giữ lại cơ hội cho ngày mai

Mỗi lựa chọn phát triển hôm nay đều để lại những điều kiện cho tương lai. Một dự án có thể tạo nguồn thu sớm nhưng cũng có thể kéo theo chi phí vận hành, phục hồi môi trường hoặc giải quyết hệ quả xã hội trong nhiều năm. Vì thế, cần tính đủ lợi ích và chi phí trên khoảng thời gian phù hợp, xác định ai được hưởng, ai phải gánh và khả năng khắc phục đến đâu. Trách nhiệm với tương lai bắt đầu từ việc không đẩy những chi phí có thể thấy trước sang người khác hoặc sang một nhiệm kỳ sau.

Bài phát biểu yêu cầu: “Đầu tư công phải dẫn dắt đầu tư xã hội, kết nối vùng, mở rộng năng lực sản xuất; giải ngân gắn với khối lượng, chất lượng thực tế”. Từ yêu cầu ấy, kết quả đầu tư cần được theo dõi tới công năng sử dụng và năng lực phát triển được tạo ra. Một tuyến đường có ý nghĩa khi giúp việc đi lại, vận chuyển thuận lợi hơn và mở ra cơ hội làm ăn; một công trình cấp nước phải đem lại nguồn nước bảo đảm cho người sử dụng. Tiến độ chi vốn cần đi cùng tiến độ hình thành những lợi ích ấy, để sự khẩn trương phục vụ đúng mục đích của đầu tư.

Bảo vệ môi trường cũng cần được đặt trong cùng cách nhìn dài hạn. Không khí sạch, nguồn nước an toàn, hệ sinh thái khỏe mạnh và cảnh quan được gìn giữ là điều kiện sống, đồng thời là nền tảng của nhiều hoạt động kinh tế. Khi các điều kiện ấy bị tổn hại, chi phí thường đi vào từng gia đình qua sức khỏe, sinh kế và chất lượng sinh hoạt. Bởi vậy, lựa chọn phương án phát triển cần xem xét giới hạn chịu tải, khả năng phòng ngừa và trách nhiệm phục hồi, thay vì chờ thiệt hại xuất hiện mới tìm nguồn lực xử lý.

Ngay ở phần định hướng phát triển lâu dài, bài phát biểu đã đặt tầm nhìn 2030- 2130 trong yêu cầu chuẩn bị năng lực, điều kiện phát triển và trách nhiệm đối với các thế hệ sau. Đó là lời nhắc về chiều dài của trách nhiệm trong mỗi quyết định hôm nay. Thế hệ tiếp theo cần được thừa hưởng một nền kinh tế có năng lực, môi trường còn khả năng nuôi dưỡng sự sống, di sản còn có thể tiếp nối và những thiết chế công cộng vận hành đáng tin cậy. Thành quả lớn nhất của người đi trước là làm cho người đến sau có nhiều cơ hội hơn để lựa chọn tương lai của mình.

Sau cùng, những con số tăng trưởng cần được đọc cùng những chuyển biến trong cuộc sống: Người lao động có thể yên tâm nuôi con bằng thu nhập của mình, người trẻ có cơ hội học và làm nghề yêu thích, người cao tuổi có điều kiện sống an lành, mỗi cộng đồng còn giữ được điều khiến họ gắn bó với quê hương. Khi thành quả phát triển đi vào những điều bình dị ấy, khát vọng quốc gia sẽ có sức nâng đỡ từ hàng triệu khát vọng riêng. Một đất nước mạnh từ bên trong được bồi đắp như thế, bằng năng lực làm ra của cải và sự trưởng thành trong cách dùng của cải để chăm lo con người, gìn giữ những giá trị quý báu, mở rộng cánh cửa cho ngày mai.