Từ Phố cổ Kashgar nghĩ về sức sống mới cho phố cổ Hà Nội

Từ Kashgar nhìn về Hà Nội, tôi càng thấy rõ một điều: Giá trị lớn nhất của Phố cổ Hà Nội không chỉ nằm ở hình hài kiến trúc, mà ở một đời sống đô thị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Giữ được đời sống ấy, đồng thời tạo thêm những giá trị mới từ sáng tạo, công nghệ và kinh tế văn hóa, chính là cách để phố cổ vừa giữ được hồn, vừa đóng góp thiết thực cho mô hình tăng trưởng mới của Thủ đô.

Phố cổ Hà Nội trong ảnh của NSNA Lê Vượng.

Một phố cổ sống, không phải một “bảo tàng ngoài trời”

Đi trong Phố cổ Kashgar, tôi ấn tượng trước một không gian mà ở đó kiến trúc, cư dân và hoạt động kinh tế vẫn đan xen với nhau. Người dân vẫn sống trong các ngôi nhà truyền thống, những người thợ vẫn làm nghề, hàng quán vẫn mở cửa, trẻ em vẫn đi qua những con ngõ hẹp. Du khách bước vào không gian ấy không chỉ để ngắm một cảnh quan cổ, mà để tiếp xúc với một đời sống đang diễn ra. Chính điều đó làm cho di sản có sức sống và tạo nên trải nghiệm khác biệt.

Kashgar cũng từng phải giải quyết những vấn đề phổ biến ở các đô thị lịch sử: nhà ở xuống cấp, hạ tầng bất cập, nguy cơ mất an toàn và sức ép thương mại hóa khi du lịch tăng nhanh. Từ năm 2010, chương trình cải tạo khu phố cổ được triển khai với tổng nguồn lực hơn 7 tỷ nhân dân tệ, vừa cải thiện điều kiện sống, vừa gìn giữ cấu trúc không gian và diện mạo truyền thống.

Từ ngày 1-5-2024, Quy định bảo vệ Phố cổ Kashgar có hiệu lực, đặt ra yêu cầu bảo vệ tổng thể cảnh quan, ngõ phố, nhà ở, nghề thủ công, kỹ năng truyền thống, đồng thời, kiểm soát biển hiệu, mặt đứng, hoạt động kinh doanh, ngăn ngừa thương mại hóa quá mức và phát triển lộn xộn.

Điều đáng chú ý là quy định này khuyến khích cư dân tiếp tục sinh sống tại chỗ, tham gia bảo vệ và khai thác di sản, giới thiệu phương thức sản xuất, sinh hoạt và văn hóa bản địa. Cách làm đó gợi ra một nguyên tắc quan trọng: bảo tồn đô thị lịch sử trước hết phải bảo tồn được cộng đồng. Nếu chỉ còn những căn nhà đẹp nhưng người dân đã rời đi, nghề cũ không còn, nếp sống bị thay thế bởi các cửa hàng phục vụ du khách, thì phố cổ rất dễ trở thành một sân khấu được trang trí đẹp nhưng thiếu ký ức thật.

Vì thế, bài học từ Kashgar không nằm ở việc sao chép một mô hình, mà ở cách đặt ra đúng câu hỏi: làm thế nào để nâng chất lượng sống của người dân mà không đánh mất cấu trúc văn hóa; làm thế nào để phát triển du lịch mà không làm mờ bản sắc; và làm thế nào để chính những người đang sống trong di sản trở thành chủ thể hưởng lợi từ giá trị mà họ góp phần gìn giữ.

Từ “36 phố phường” đến hệ sinh thái “Thị - Phố - Nghề”

Từ Kashgar, tôi nghĩ ngay đến Phố cổ Hà Nội. Đây là một trong những nơi đặc biệt nhất của Thủ đô bởi giá trị không chỉ nằm ở các ngôi nhà ống, mái ngói, đình, đền hay những tuyến phố mang chữ “Hàng”, mà còn nằm trong ký ức Kẻ Chợ, trong quan hệ giữa phố và nghề, giữa buôn bán và cư trú, giữa ẩm thực, tín ngưỡng, tiếng rao, nếp nhà và phong cách giao tiếp của người Hà Nội. Hàng Đào, Hàng Gai, Mã Mây, Hàng Buồm, Hàng Bạc, Hàng Mã… không đơn thuần là địa danh; mỗi tên phố là một lớp ký ức của kinh tế đô thị và văn hóa Thăng Long.

Thách thức của Phố cổ Hà Nội hôm nay là làm sao bảo vệ được những lớp ký ức ấy trong một đô thị có tốc độ vận động rất nhanh. Giá đất, mật độ kinh doanh, nhu cầu cải tạo nhà ở, áp lực giao thông, yêu cầu về phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường, lưu trú, kinh tế ban đêm và lượng khách du lịch đều tác động trực tiếp đến cấu trúc phố cổ. Nếu quản lý chỉ bằng cách giữ mặt đứng hoặc hạn chế sửa chữa, người dân sẽ thấy bảo tồn là một gánh nặng. Nhưng nếu buông lỏng hoàn toàn cho thị trường, những cửa hàng, biển hiệu và loại hình dịch vụ giống nhau có thể dần làm mất đi sự đa dạng vốn là linh hồn của phố cổ.

Bình yên Phố cổ Hà Nội. Ảnh: Viết Thành

Điều đáng mừng là Hà Nội đang có thêm những công cụ mới. Quyết định số 119/QĐ-UBND ngày 20-8-2026 của thành phố quy định tiêu chí, điều kiện hỗ trợ cá nhân, tổ chức bảo vệ và phát huy giá trị các khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử và công trình kiến trúc có giá trị. Quy định cũng gắn việc bảo tồn với khai thác hợp lý thông qua giáo dục, nghiên cứu, du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa và không gian sáng tạo, nhưng không làm biến dạng các giá trị lịch sử, kiến trúc và cảnh quan gốc. Đây là một chuyển động chính sách rất phù hợp với nhu cầu của phố cổ.

Một gợi mở khác đến từ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Trong khung hoạt động đã công bố, khu phố cổ được định hướng thành “Không gian Kẻ Chợ”, hồi sinh mối quan hệ “Thị - Phố - Nghề”, hình thành các “Phố Hàng sáng tạo” với trải nghiệm, trưng bày và tương tác; khu Đồng Xuân - Bắc Qua được kết nối thành tuyến di sản - sáng tạo - thương mại. Cách tiếp cận này rất đáng kỳ vọng bởi nó không tách sáng tạo khỏi di sản, mà dùng sáng tạo để làm cho di sản được hiểu sâu hơn, được tiêu dùng văn minh hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn.

Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO từ năm 2019 và hiện đã hình thành mạng lưới 82 không gian văn hóa sáng tạo. Với nền tảng ấy, Phố cổ có thể trở thành một “phòng thí nghiệm đô thị”, nơi di sản gặp thiết kế, thủ công gặp công nghệ, nghề phố gặp kinh tế sáng tạo và những giá trị rất Hà Nội được chuyển hóa thành sản phẩm, trải nghiệm và thương hiệu.

Giữ hồn phố để tạo nguồn lực cho tăng trưởng mới

Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13-7-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu “phát triển công nghiệp văn hóa thành một động lực tăng trưởng mới, chuyển sức mạnh văn hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia”. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đồng thời yêu cầu xác định rõ lĩnh vực, địa phương, doanh nghiệp và dự án có thể tạo sản phẩm, doanh thu, việc làm, tài sản trí tuệ và thị trường để văn hóa đóng góp thực chất vào mục tiêu tăng trưởng hai con số. Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045.

Đặt yêu cầu ấy vào Hà Nội, Phố cổ không nên chỉ được xem là một điểm du lịch cần gìn giữ, mà còn phải được xem là một không gian tạo giá trị. Trước hết, cần tiếp tục cải thiện chất lượng sống của cư dân: hạ tầng kỹ thuật, an toàn phòng cháy, chữa cháy, vệ sinh, giao thông, không gian công cộng và điều kiện sửa chữa nhà ở phải được giải quyết đồng bộ. Bảo tồn chỉ bền vững khi người dân có thể sống tốt trong di sản.

Tiếp đó, cần khôi phục và nâng cấp mối quan hệ giữa phố và nghề. Không nhất thiết mọi phố đều phải quay trở lại đúng một nghề như trong quá khứ, bởi cấu trúc kinh tế đã thay đổi. Điều quan trọng hơn là phục hồi tinh thần của phố nghề: chất lượng sản phẩm, dấu ấn thủ công, câu chuyện về nguồn gốc, thiết kế đặc trưng và khả năng nhận diện. Có thể hình thành các chương trình đặt hàng nhà thiết kế trẻ cùng nghệ nhân, xây dựng bộ nhận diện cho từng tuyến phố, phát triển sản phẩm lưu niệm có bản quyền, không gian trải nghiệm nghề, xưởng mở và các tuyến kể chuyện bằng công nghệ số.

Đồng thời, Hà Nội cần quản trị sức chứa và cơ cấu kinh doanh. Sức hấp dẫn của phố cổ không chỉ nằm ở số lượng cửa hàng phục vụ khách du lịch, mà còn ở sự phong phú của đời sống đô thị. Cần theo dõi tỷ lệ nhà ở, dịch vụ thiết yếu, nghề truyền thống, cơ sở sáng tạo, lưu trú, ăn uống và bán lẻ để tránh một vài loại hình thương mại chiếm lĩnh toàn bộ không gian. Các chính sách hỗ trợ nên ưu tiên những chủ thể góp phần giữ bản sắc, tạo sản phẩm sáng tạo và mang lợi ích trở lại cho cộng đồng.

Chuyển đổi số cũng có thể giúp phố cổ kể câu chuyện của mình theo cách mới. Mỗi căn nhà có giá trị, đình, đền, nghề phố, nhân vật, món ăn hay ký ức cộng đồng đều có thể trở thành dữ liệu văn hóa. Khi dữ liệu ấy được chuẩn hóa và kết nối, du khách có thể khám phá qua bản đồ số, câu chuyện âm thanh, thực tế tăng cường; nhà quản lý có thêm công cụ theo dõi sức chứa, dòng khách và tình trạng di sản.

Tôi cho rằng, điều quan trọng nhất vẫn là giữ cho Phố cổ Hà Nội được sống như một phần đời thực của Thủ đô. Một buổi sáng có tiếng mở cửa hàng, một bát phở quen của người trong phố, một đình cổ còn người đến lễ, một người thợ vẫn làm nghề, một gia đình trẻ vẫn muốn ở lại - những điều tưởng nhỏ ấy chính là phần khó thay thế nhất của di sản. Phố cổ không thể cạnh tranh với những khu thương mại mới bằng diện tích hay tiện nghi, nhưng có thể tạo ra giá trị nơi khác không thể sao chép: chiều sâu ký ức, bản sắc và trải nghiệm chân thực.

Rời Kashgar, tôi càng thấy Hà Nội có một lợi thế rất lớn nếu biết đánh thức đúng cách. Phố cổ không chỉ kể câu chuyện của quá khứ; nó có thể là nơi thử nghiệm một mô hình kinh tế văn hóa của tương lai - nơi bảo tồn tạo ra sáng tạo, sáng tạo tạo ra sinh kế, sinh kế quay trở lại nuôi dưỡng di sản. Khi vòng tuần hoàn ấy hình thành, mỗi phố Hàng không chỉ còn là tên gọi của ký ức, mà có thể trở thành một thương hiệu sống của Thủ đô sáng tạo. Đó cũng là cách để Hà Nội vừa giữ được hồn Kẻ Chợ, vừa tạo thêm nguồn lực cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới.