Nét văn hóa việc cưới, việc tang trong đời sống hiện đại (Bài cuối)

Từ những thay đổi đang diễn ra trong mỗi gia đình, hiện nay việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang trên địa bàn tỉnh khá thuận lợi. Tuy nhiên, một số quy định dù đã được tuyên truyền, hướng dẫn nhưng khi đi vào đời sống vẫn gặp không ít khó khăn. Khoảng cách ấy đôi khi không nằm ở việc người dân không đồng tình mà nằm ở "sức nặng" của phong tục, tâm lý cộng đồng và những chuẩn mực tồn tại lâu năm.

Nét văn hóa trong chia sẻ buồn vui

Tại tỉnh hiện nay, việc cưới có nhiều thay đổi. Mỗi gia đình tùy điều kiện có thể tổ chức một đám cưới phù hợp với hoàn cảnh, đầm ấm, vui vẻ, giữ những nét văn hóa truyền thống. Cách tổ chức có thể đơn giản hơn, song niềm vui của gia đình được sẻ chia cùng họ hàng, làng xóm và cộng đồng. Việc tang cũng vậy. Ở một số địa bàn, đám tang kéo dài 3 - 5 ngày là tập quán quen thuộc. Với người dân, đó không chỉ là thời gian để thực hiện các nghi lễ theo phong tục mà còn là khoảng thời gian để họ hàng, làng xóm cùng đến chia buồn, giúp đỡ gia đình và tiễn đưa người đã khuất.

Trong đời sống cộng đồng, đám cưới hay đám tang không chỉ là việc riêng của một gia đình. Niềm vui được nhiều người cùng chia sẻ, nỗi buồn được cộng đồng san sẻ bằng những việc rất giản dị: người góp công, người giúp việc, người đến thăm hỏi, động viên. Qua đó, tình làng nghĩa xóm và sự gắn kết cộng đồng được duy trì.

Với nhiều dân tộc ở tỉnh, các nghi lễ cưới, việc tang gắn với những quan niệm văn hóa và đời sống tâm linh được duy trì qua nhiều thế hệ. Trong việc tang, những bậc cao niên trong gia đình thường giữ vai trò quan trọng trong việc bàn bạc, quyết định các nghi thức. Gia đình có thể mời người am hiểu phong tục, người thực hành nghi lễ mà mình tin tưởng đến hướng dẫn. Khi “thầy” xem sách, lựa chọn ngày giờ và trình tự các nghi thức, gia đình thường cố gắng thực hiện đầy đủ với mong muốn tiễn đưa người đã khuất được chu toàn. 

Bên cạnh đó, một số nghi lễ tâm linh như lễ báo thổ công giữ vai trò nhất định trong phong tục của cộng đồng. Trường hợp trong cùng một xóm có nhiều gia đình cùng có việc tang, thời điểm tổ chức các nghi lễ có thể phải chờ đợi, ảnh hưởng đến thời gian hoàn tất tang lễ. Những yếu tố ấy cho thấy việc rút ngắn thời gian tổ chức tang lễ không chỉ đơn giản là thay đổi một cách làm. Đó là quá trình cân nhắc giữa yêu cầu của đời sống hiện nay với việc tôn trọng những giá trị văn hóa, tâm linh đã trở thành một phần trong đời sống cộng đồng.

Cùng với nhịp sống mới, yêu cầu về thời gian, công việc và sinh hoạt của mỗi gia đình có nhiều thay đổi. Làm thế nào để sự sẻ chia vẫn trọn vẹn nhưng việc tổ chức phù hợp hơn với cuộc sống hôm nay đang là vấn đề được nhiều cộng đồng từng bước điều chỉnh.

Tại xóm Pác Rằng, xã Quảng Uyên, việc cưới, việc tang được nhìn nhận trong mối quan hệ với đời sống chung của cộng đồng, nhất là khi địa phương đang đẩy mạnh phát triển du lịch. Trưởng xóm Pác Rằng Lương Văn Cường cho biết, trước đây, việc tang có khi kéo dài nhiều ngày, ảnh hưởng đến sinh hoạt và công việc của gia đình, bà con trong xóm. Nay xóm quy định việc tang phải hoàn thành trong 72 giờ và được người dân đồng tình ủng hộ.

Để phong tục đồng hành cùng cuộc sống

Trong cộng đồng tổ, xóm, hương ước, quy ước từ lâu trở thành một phần trong đời sống tự quản của người dân. Những quy định do cộng đồng cùng bàn bạc, thống nhất góp phần giữ gìn an ninh, trật tự, vệ sinh môi trường, tạo nên những chuẩn mực chung trong ứng xử, trong việc cưới, việc tang và các sinh hoạt cộng đồng.

Với nếp sống văn minh, vai trò của hương ước, quy ước càng rõ hơn. Một quy định chung sẽ khó đi vào cuộc sống nếu chỉ dừng ở tuyên truyền, vận động, mà cần được cụ thể hóa thành những cách làm phù hợp với từng xóm, bản, từng cộng đồng dân cư. Mỗi nơi có đặc điểm văn hóa, phong tục và điều kiện sinh hoạt khác nhau, vì vậy việc cụ thể hóa các quy định cần tính đến những nét riêng ấy, vừa bảo đảm yêu cầu chung, vừa tạo sự đồng thuận trong thực hiện.

Nghi thức báo cáo Thổ công trong dịp lễ, Tết được gìn giữ tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh ngày nay, khi người dân học tập, làm việc, sinh sống ở nhiều nơi nhưng vẫn gắn bó với cộng đồng nơi cư trú. Cán bộ làm việc tại cơ quan, đơn vị, địa phương; người lao động làm việc xa nhà hay gia đình có con em đi học ở nơi khác, khi trở về địa phương vẫn là thành viên của cộng đồng. Những dịp hiếu, hỷ vì thế vẫn là lúc các mối quan hệ họ hàng, làng xóm được kết nối và những chuẩn mực chung của cộng đồng được thể hiện.

Bên cạnh phong tục và tâm lý cộng đồng, điều kiện thực tế là yếu tố cần được tính đến khi triển khai nếp sống văn minh trong việc tang. Hiện trên địa bàn tỉnh chưa có nhà tang lễ và dịch vụ hỏa táng tại chỗ. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, phong tục của các dân tộc đa dạng trong khi phần lớn gia đình tổ chức việc cưới, việc tang tại nhà. Bởi vậy, không khó bắt gặp những rạp cưới, rạp tang được dựng tại khu vực trước nhà, trên lòng đường hoặc vỉa hè. Từ thực tế này đặt ra yêu cầu phải hài hòa giữa nhu cầu tổ chức nghi lễ của gia đình với bảo đảm giao thông, vệ sinh môi trường, mỹ quan và sinh hoạt chung của cộng đồng. Nếp sống văn minh cần được hình thành từng bước, từ thay đổi nhận thức, thống nhất trong cộng đồng đến tạo dựng những điều kiện phù hợp để người dân có thể thực hiện.

Những bản hương ước gắn kết cộng đồng

Quyết định số 05/2026/QĐ-UBND của UBND tỉnh về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang trên địa bàn tỉnh, có hiệu lực từ ngày 8/3/2026, tạo cơ sở để các địa phương cụ thể hóa những yêu cầu chung phù hợp với điều kiện thực tế. Từ đó các xóm, bản, tổ dân phố có thể rà soát, bổ sung, hoàn thiện hương ước, quy ước, đưa những nội dung về thực hiện nếp sống văn minh trở thành những thỏa thuận, cam kết chung của cộng đồng. Điều quan trọng không chỉ là đưa thêm một vài quy định vào hương ước mà là quá trình người dân bàn bạc, tổ chức phù hợp với đời sống hiện nay và những nghi lễ nào cần duy trì, những thủ tục nào có thể giản lược. Khi những nội dung này được bàn bạc công khai, hương ước sẽ không đơn thuần là một văn bản hành chính mà trở thành “cam kết chung” của cộng đồng, trong đó, mỗi gia đình vừa là người thực hiện, vừa góp phần tạo nên chuẩn mực chung.

Xã Đàm Thủy hiện có 15 xóm với 2.893 hộ dân. Thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, UBND xã xác định đây là một trong những nội dung quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh trong cộng đồng dân cư. Ngay sau khi Quyết định số 05 được ban hành, UBND xã tổ chức triển khai, tuyên truyền, quán triệt các nội dung đến các xóm; chỉ đạo các bộ phận chuyên môn phối hợp với các tổ chức, đoàn thể tăng cường tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện.

Phó Chủ tịch UBND xã Đàm Thủy Trần Văn Phú cho biết: Ngay sau khi sắp xếp, sáp nhập các xóm, UBND xã ban hành công văn gửi 15/15 xóm yêu cầu rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc xây dựng mới hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư. Nội dung hương ước, quy ước được yêu cầu bám sát các quy định của Nghị định số 61/2023/NĐ-CP của Chính phủ, Quyết định số 05/2026/QĐ-UBND của UBND tỉnh và các văn bản hướng dẫn. 

Trong quá trình thực hiện, xã chú trọng phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư, bảo đảm các nội dung đưa vào hương ước, quy ước phù hợp với quy định của pháp luật, điều kiện thực tế, phong tục, tập quán tốt đẹp của từng địa bàn; đồng thời từng bước loại bỏ những tập quán không còn phù hợp, những biểu hiện gây lãng phí, phô trương trong việc cưới, việc tang.

Từ bản hương ước, quy ước được mọi gia đình cùng thực hiện, việc thay đổi không còn là lựa chọn riêng của một người hay một nhà mà trở thành cách ứng xử chung của cộng đồng. Đây là điểm quan trọng để hương ước, quy ước trở thành "chiếc cầu nối" giữa quy định chung và đời sống thực tế. Nếp sống văn minh vì thế được tạo nên từ những thay đổi nhỏ trong mỗi gia đình, được cộng đồng thống nhất, duy trì và trở thành thói quen.

Trong đời sống hiện đại, giữ gìn nét văn hóa trong việc cưới, việc tang không phải là giữ nguyên tất cả những gì đã có, cũng không phải thay đổi tất cả để giống nhau. Đó là quá trình lựa chọn, giữ lại những giá trị làm nên bản sắc, tình thân, đạo lý và sự gắn kết, đồng thời, điều chỉnh những cách thức tổ chức không còn phù hợp với điều kiện sống mới. Qua đó những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay.

Bài 1: Giữ nét đẹp, đổi thay từ đời sống