Từ sạp hàng ra sân khấu: Những vai diễn của đời mình
Hơn 30 năm quen với việc cân hàng, đếm tiền, mời khách, những người phụ nữ ở Chợ Đồng Xuân chưa từng nghĩ có ngày mình sẽ đứng trên sân khấu nghệ thuật đương đại. Nhưng trong đêm diễn mang tên “Mười Thương” ngày 21-11, họ đã hóa thân thành những nhân vật đặc biệt, kể câu chuyện đầy cảm xúc về chính cuộc đời mình, về khu chợ đã trở thành ngôi nhà thứ hai.
10 lát cắt cuộc đời
Không có phông màn trang trí cầu kỳ và ánh sáng lộng lẫy, sân khấu trong vở diễn “Mười thương” được tạo nên từ chính không gian quen thuộc của khu chợ. Ở đó, người xem bắt gặp những hình ảnh rất đỗi đời thường, những lời chào hỏi khi gặp nhau, những buổi cùng tập thể dục, những câu chuyện rôm rả xen tiếng cười, rồi cả những lúc ngẫu hứng hát hò, thách đố. Và từ những tương tác bình dị ấy, mười câu chuyện đời, mười lát cắt về những người phụ nữ được mở ra ngay chính tại những sạp hàng mà họ đã gắn bó qua nhiều thập kỷ.

10 nhân vật chính của vở diễn đương đại "Mười thương". Ảnh: Dan Nguyễn.
Đằng sau công việc buôn bán diễn ra hằng ngày là những câu chuyện với đủ vui buồn, nhọc nhằn và biến cố. Có người dành phần lớn tuổi trẻ để mưu sinh, vừa lo công việc, vừa chăm sóc chồng con, gánh vác gia đình. Như bà Lê Thị Lan, hơn 30 năm kinh doanh quần áo trẻ em ở quầy số 18A3. Nếu chỉ nhìn vẻ đẹp sang trọng, dịu dàng bề ngoài, ít ai có thể hình dung được người phụ nữ hơn 65 tuổi ấy từng đi qua những tháng ngày đầy sóng gió.
Một trong những quãng thời gian khó quên nhất của bà xảy ra vào năm 1988, khi chồng bị tai nạn thập tử nhất sinh, phải nằm viện điều trị ròng rã hơn 2 năm trời. Thời điểm đó, đứa con út mới chỉ khoảng ba tháng tuổi. Một bên là chồng bệnh nặng, một bên là 4 con thơ, còn sạp hàng ở chợ vẫn phải duy trì để có tiền trang trải cuộc sống. Bà cứ thế xoay xở giữa bệnh viện và chợ, vừa chăm chồng, nuôi con, vừa gắng gượng giữ lấy kế sinh nhai. “Có nhiều lần tôi ăn cơm chan với nước mắt vì thấy mình quá khổ”, bà Lan nhớ lại.

Bà Lê Thị Lan kể lại câu chuyện của đời mình. Ảnh: Dan Nguyễn.
Nỗi nhọc nhằn chưa kịp nguôi thì năm 1994, một biến cố khác lại ập đến. Trong lúc con trai thứ hai bị tai nạn phải nhập viện, bà nhận tin chợ Đồng Xuân xảy ra hỏa hoạn. Bao nhiêu hàng hóa, vốn liếng và công sức gây dựng bị mất trắng. Bàng hoàng, suy sụp, không ít lần bà ngất đi vì quá lo lắng cho tương lai. Nhưng rồi, hai vợ chồng cố gắng động viên nhau, gắng gượng làm lại từ đầu.
Sau những năm tháng chật vật ấy, điều khiến bà Lan mãn nguyện hôm nay không phải là đã gây dựng lại được bao nhiêu tài sản, mà là các con đều trưởng thành, có công việc ổn định. Chủ nhật hằng tuần, cả gia đình lại quây quần đông đủ. Với người phụ nữ từng nếm trải đủ những thăng trầm của cuộc sống, sự sum họp ấy có lẽ là thành quả quý giá nhất của cả một đời tần tảo.
Không gặp quá nhiều trắc trở như bà Lê Thị Lan, câu chuyện của bà Trần Thị Thu gây ấn tượng với khán giả bằng những hoài niệm về những ngày tuổi thơ, thường đưa cơm cho mẹ ở chợ Đồng Xuân. Lớn lên trong không khí ấy, bà Thu dần gắn bó với nghề kim khí và tiếp tục nối nghiệp mẹ. Đến nay, công việc kinh doanh đã được duy trì qua ba thế hệ.
Câu chuyện của bà Cao Ngà, kinh doanh quần áo tại quầy 58, lại gợi lên một lát cắt khác về đời sống tiểu thương, hành trình lập nghiệp và tình nghĩa của những người cùng làm ăn tại khu chợ. Những ngày đầu khởi nghiệp, vợ chồng bà gần như bắt đầu từ hai bàn tay trắng, vốn liếng ít ỏi. Ngày mở quầy, dù đã chọn ngày giờ cẩn thận, vậy mà đúng hôm ấy trời mưa lớn, đường ngập sâu. Hai vợ chồng phải dắt xe đạp lội nước, loay hoay xoay xở giữa cảnh khởi đầu chẳng mấy thuận lợi. Nhưng điều bà Ngà nhớ nhất sau hàng chục năm buôn bán không chỉ là những những ngày bận rộn từ sáng sớm đến tối muộn, mà còn là sự đùm bọc giữa những người cùng nghề. Có lần vì sơ suất, lúc đóng cửa hàng, bà quên hàng chục bộ quần áo ngoài quầy. May mắn là có bạn hàng xung quanh và bảo vệ cất giúp, trông nom cẩn thận.

Bà Cao Ngà vừa cắm hoa vừa kể chuyện cho khán giả ngay tại quầy hàng của mình. Ảnh: Dan Nguyễn.
Những việc tưởng chừng nhỏ bé ấy lại trở thành kỷ niệm khó quên. Bởi ở chợ, người ta không chỉ gặp nhau để mua bán. Qua năm tháng, những người làm cùng đã thành chỗ dựa, sẵn sàng giúp nhau khi gặp khó khăn. Với bà Ngà, đó cũng là thứ tình cảm khiến người ta gắn bó với chợ suốt hàng chục năm, để nơi đây không đơn thuần là chốn mưu sinh mà còn là một mái nhà.
Mỗi câu chuyện là một hoàn cảnh khác nhau nhưng đều cho thấy những nhọc nhằn ít người nhìn thấy phía sau công việc buôn bán. Người phụ nữ ở chợ không chỉ lo chuyện hàng hóa, khách khứa mà còn gánh trên vai trách nhiệm gia đình, trải qua không ít thăng trầm và cả những hy sinh thầm lặng. Dù có thể mạnh mẽ, tháo vát trước mặt khách hàng, nhưng họ cũng là những con người bình thường, có lúc yếu lòng, có những nỗi đau và và cả những mong ước bình dị không phải lúc nào cũng có dịp sẻ chia.
Những vai diễn không cần phải diễn
Chính những câu chuyện đời thường ấy đã trở thành chất liệu để đạo diễn Ngô Thanh Phương và ê-kíp xây dựng “Mười thương”. Thay vì khai thác kiến trúc hay lịch sử của chợ Đồng Xuân, tác phẩm chọn một hướng tiếp cận gần gũi hơn. Nữ đạo diễn chia sẻ, ban đầu chị bị thu hút bởi kiến trúc cổ đặc biệt của chợ Đồng Xuân. Nhưng sau khi tiếp cận các tài liệu nghiên cứu, tư liệu âm thanh và nhất là những câu chuyện của các nữ tiểu thương, chị nhận ra điều làm nên sức sống của khu chợ không chỉ là những công trình hay hoạt động giao thương. Nơi ấy còn được bồi đắp bởi ký ức, những mối quan hệ và cuộc đời của những con người đã dành phần lớn thời gian sống ở đó.

Ê-kíp sản xuất và các nhân vật vui mừng vì thành công của vở diễn. Ảnh: Dan Nguyễn.
Theo đạo diễn Ngô Thanh Phương, để chuẩn bị cho vở diễn, tháng 7, nhóm dành khoảng một tuần làm việc với các nữ tiểu thương. Sau đó đến tháng 9, ê-kíp trở lại, dành thời gian trò chuyện, tìm hiểu sâu hơn về câu chuyện và tính cách của từng người. Tháng 11, các thành viên tập trung tại Hà Nội gần ba tuần để cùng tập luyện, hoàn thiện tác phẩm.
“Trong những buổi đầu, khi được mời tham gia, các cô thường hỏi cụ thể mình phải làm gì, có động tác nào để làm theo hay không. Nhưng “Mười thương” không đặt ra những khuôn mẫu để người tham gia học thuộc và thực hiện. Ê-kíp muốn để mỗi người tự tìm thấy cách thể hiện câu chuyện của mình, từ những ký ức, thói quen, cử chỉ và tương tác vốn đã rất quen thuộc thường ngày. Bởi đôi khi, vai diễn xúc động nhất không nằm trong một kịch bản được viết ra, mà chính là cuộc đời mà mỗi người đã đi qua”.
Điều thú vị là trong “Mười thương”, ranh giới giữa đời sống thường nhật và nghệ thuật biểu diễn dường như được xóa nhòa. Những hành động vốn chẳng có gì đặc biệt trong công việc hằng ngày, khi được đặt vào một không gian trình diễn, lại mang đến một sắc thái khác. Một cử chỉ, một câu nói hay cách một người phụ nữ tương tác với những người xung quanh đều có thể trở thành ngôn ngữ sân khấu. Người xem vì thế không chỉ tiếp nhận câu chuyện qua lời kể, mà còn quan sát cách mỗi nhân vật hiện diện, biểu đạt và tương tác với không gian xung quanh.
Bà Lê Thị Lan tâm sự, dù từng tham gia nhiều hoạt động văn nghệ tại chợ, nhưng diễn kịch lại là trải nghiệm hoàn toàn mới mẻ. “Ban đầu, khi đạo diễn Ngô Thanh Phương thuyết phục tham gia “Mười thương”, tôi cũng có chút băn khoăn. Tuy nhiên, khi biết mình không phải học thuộc lời thoại hay hóa thân thành một nhân vật nào khác, mà chỉ đơn giản là kể lại câu chuyện của chính mình, tôi dần cảm thấy thoải mái hơn. Tôi nghĩ, chuyện đời mình thì mình cứ kể thật thôi, không cần phải diễn xuất gì nhiều. Tôi cũng đọc bài thơ "Bánh trôi nước" của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, vì hình ảnh người phụ nữ trong tác phẩm này phần nào phản chiếu cuộc đời mình”, bà Lan cho biết.
Mười người phụ nữ, mười lát cắt cuộc đời. Họ bước lên sân khấu không phải để hóa thân thành một ai khác, mà để kể lại những gì mình đã trải qua bằng chính giọng nói, cử chỉ và cảm xúc của mình. Không cần những vai diễn được xây dựng cầu kỳ, có lẽ chính sự tự nhiên ấy đã tạo nên sức lay động của “Mười thương” .
Ở một góc độ khác, việc lựa chọn chợ Đồng Xuân làm sân khấu cũng khiến “Mười thương” vượt ra khỏi khuôn khổ của một buổi biểu diễn thông thường. Khán giả không được tách biệt hoàn toàn khỏi môi trường xung quanh để bước vào một thế giới nghệ thuật độc lập, mà thưởng thức tác phẩm ngay tại nơi bắt nguồn những câu chuyện. Sự kết hợp giữa không gian thực tế và hoạt động biểu diễn giúp nghệ thuật trở nên gần gũi hơn, đồng thời mang đến cho người xem cảm giác như đang bước vào chính đời sống của nhân vật.
Sau đêm diễn, những người phụ nữ ấy rồi sẽ trở về với công việc quen thuộc: mở hàng, sắp xếp quần áo, mời khách, tính tiền, đóng hàng. Nhịp sống ở chợ vẫn tiếp diễn, như chưa từng có một đêm sân khấu nào. Nhưng có lẽ, với những khán giả đã ngồi lại để lắng nghe, hình ảnh về chợ Đồng Xuân sẽ không còn chỉ là sự tấp nập của một nơi mua bán lâu đời. Điều “Mười Thương” gợi mở là sự quan tâm đến những con người góp phần duy trì bản sắc của chợ, lưu giữ và truyền tải ký ức của cộng đồng. Qua câu chuyện của họ, chợ Đồng Xuân hiện lên từ một góc độ gần gũi hơn – góc độ của những con người bình dị đã góp phần làm nên linh hồn của một không gian văn hóa giữa lòng Hà Nội.
Một số hình ảnh trong vở diễn:

Bà Trần Thị Thu tại quầy hàng kim khí của mình. Ảnh: Dan Nguyễn.

Trong một số phân đoạn của vở diễn, các khán giả cùng nhảy múa sôi động cùng nhân vật. Ảnh: Dan Nguyễn.

Bà Trần Thị Thu tham gia một cuộc vui. Ảnh: Dan Nguyễn.

Trong vở diễn "Mười thương" khoảng cách giữa các nhân vật và khán giả gần như được xóa nhòa. Ảnh: Dan Nguyễn.
