Từ siêu đô thị tới 'đô thị đặc biệt' Thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ cộng hưởng phát triển, nhằm đánh thức tiềm lực, tạo bước nhảy vọt để thành phố sau hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Ảnh: TTXVN phát

Siêu đô thị - đầu mối kết nối liên vùng và quốc tế

Với diện tích hơn 6.772 km2, dân số trên 14 triệu người, Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 1/7/2025 (sau sáp nhập 3 địa phương là Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây) đã định hình một siêu đô thị. Theo các chuyên gia, định nghĩa về siêu đô thị (megacity) trên thế giới đó là những quần thể đô thị khổng lồ với dân số trên 10 triệu người, hình thành qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau.

Còn siêu đô thị thế hệ mới là những đô thị ra đời từ đầu thế kỷ XXI, được hình thành theo quy hoạch mạng lưới đô thị đa cực, với mục tiêu phát triển xanh bền vững, ứng dụng công nghệ thông minh và khả năng ứng phó thiên tai và biến đổi khí hậu. Điển hình như Seoul (Hàn Quốc), Dubai (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất - UAE) và nay có thêm Thành phố Hồ Chí Minh.

Các chuyên gia đánh giá, việc mở rộng địa giới hành chính của Thành phố Hồ Chí Minh từ sau hợp nhất giúp tăng kết nối vùng, thúc đẩy hợp tác đa ngành trong quá trình phát triển siêu đô thị, đồng thời tạo điều kiện phát triển đồng bộ hạ tầng giao thông - logistics và mở rộng quỹ đất dành cho phát triển công nghiệp, đặc biệt là các ngành công nghiệp - dịch vụ cảng biển, năng lượng, xây dựng… Đây là nền tảng để Thành phố Hồ Chí Minh giải bài toán thiếu hụt không gian và nguồn lực phát triển đã tồn tại nhiều năm.

Theo phân tích của Tiến sĩ, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, trong tầm nhìn chiến lược quy hoạch siêu đô thị Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập, hợp tác đa ngành là yếu tố then chốt để hình thành và phát triển những mô hình phát triển tiên tiến của thế kỷ XXI chưa có tiền lệ tại Việt Nam trước đây, tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế - xã hội cả ở cấp địa phương lẫn quốc gia.

Đó là khu đô thị sân bay kết hợp hạ tầng hàng không với dịch vụ thương mại và công nghệ cao; khu thương mại tự do gắn liền với chính sách mở cửa và hội nhập quốc tế; các tuyến đô thị gắn với giao thông công cộng TOD nhằm tối ưu hóa kết nối và giảm áp lực giao thông; khu đô thị cảng biển và khu đô thị đường sắt tạo ra mạng lưới vận tải đa phương thức, hỗ trợ xuất nhập khẩu và du lịch; các khu quy hoạch logistics hàng hóa và hành khách giúp Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm phân phối và giao thương khu vực.

“Sau sáp nhập, Thành phố Hồ Chí Minh có hai hạ tầng trọng điểm quy mô lớn mà trước đây Thành phố chưa có, bao gồm cảng biển lớn nhất của vùng là cảng Cái Mép - Thị Vải và ga xe lửa lớn nhất của Việt Nam là ga Sóng Thần ở Bình Dương. Điều này mở ra các cơ hội phát triển đô thị công nghiệp và công nghệ cao về phía Bắc cũng như phát triển chuỗi đô thị cảng biển và đô thị du lịch biển về phía Nam và Đông Nam”, Tiến sĩ Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh.

Nhận định của các chuyên gia dần được hiện thực hóa khi chưa đầy một năm sau ngày hợp nhất, dịp chào mừng 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/2026), 50 năm Thành phố mang tên Bác (2/7/2026), Thành phố Hồ Chí Minh đang ưu tiên khởi công một loạt dự án, công trình trọng điểm định hình siêu đô thị. Đó là tuyến metro số 2 (đoạn kéo dài Bến Thành - Thủ Thiêm), cùng dự án xây trung tâm hành chính mới và công viên cảnh quan, để từng bước đưa Thủ Thiêm thành trung tâm hành chính mới của thành phố và hoàn thiện hạ tầng cho trung tâm tài chính quốc tế.

Tàu ONE EAGLE thuộc tuyến dịch vụ mới do Liên minh Premier khai thác tại Cảng Quốc tế Tân Cảng - Cái Mép. Ảnh: TTXVN phát

Trong khi đó, việc khởi công các dự án cảng Cái Mép Gemadept - Terminal Link (giai đoạn 2), cảng tổng hợp và container Cái Mép Hạ, cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ là động lực giúp Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm logistics với hệ thống cảng biển quốc tế lớn, điểm giao thương hàng hải, trung tâm kinh tế biển của khu vực và thế giới, siêu đô thị ở châu Á.

Các dự án kết nối với Cảng hàng không quốc tế Long Thành, tăng liên kết siêu đô thị Thành phố Hồ Chí Minh với thành phố mới Đồng Nai, chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 30/4/2026 cũng được đẩy nhanh tiến độ để khởi công như, cao tốc đô thị Hồ Tràm - sân bay quốc tế Long Thành, tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành.

Đô thị đặc biệt Thành phố Hồ Chí Minh

Ngày càng có thêm những tín hiệu tích cực, dấu ấn mới khẳng định sự chuyển mình của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới sau hợp nhất. Tuy vậy, việc trở thành siêu đô thị cũng đem lại không ít áp lực, thách thức cho Thành phố Hồ Chí Minh.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho biết, Thành phố có vai trò, vị trí đầu tàu đối với cả nước song thành phố cũng đối diện một số điểm nghẽn. Đó là quy mô kinh tế của thành phố ngày càng lớn, vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc kinh tế quốc gia và khu vực nhưng các điều kiện, các khung thể chế về quản trị chưa đáp ứng với yêu cầu cho sự phát triển.

Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, các cơ chế quản lý hiện hành được thiết kế và mặc định trên cơ sở quản lý hành chính tập trung, áp dụng chung cho phần lớn các địa phương, chưa phản ánh những đặc thù, tính chất, tầm vóc của một siêu đô thị, đặc biệt sau khi Thành phố Hồ Chí Minh sáp nhập từ 3 địa phương, trở thành siêu đô thị, là trung tâm kinh tế, đầu tàu tăng trưởng, đóng góp hơn 23% GDP và khoảng 31% ngân sách quốc gia.

Những điểm nghẽn trong thực tế phát triển đòi hỏi cần một "chiếc áo" thể chế mới cho siêu đô thị, đó chính là Luật Đô thị đặc biệt cho Thành phố Hồ Chí Minh. Theo các chuyên gia, Thành phố Hồ Chí Minh cần có Luật Đô thị đặc biệt mang tính đột phá, đủ sức để giải phóng nguồn lực phát triển và tạo không gian phát triển mới, hình thành các động lực tăng trưởng mới cho sự phát triển của Thành phố.

Luật Đô thị đặc biệt phải được khẳng định chuyển từ cơ chế đặc thù sang xác định những thể chế vượt trội; từ cơ chế đề xuất, kiến nghị sang cơ chế được trao quyền, phân cấp mạnh mẽ, đi cùng trách nhiệm; chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị một đô thị hiện đại, thông minh. Cùng với đó, để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, trước hết cần định vị vị trí phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên mới.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Phú Trần Tình (Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đề xuất, Thành phố Hồ Chí Minh cần được tổ chức, định hình như: Trung tâm điều phối các nguồn lực chiến lược của vùng và của quốc gia; hạt nhân của nền kinh tế tri thức, trung tâm nghiên cứu khoa học công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia; cực hội nhập quốc tế và đầu mối định vị quốc gia trong không gian kinh tế toàn cầu.

Thành phố Hồ Chí Minh cũng phải được định vị là trung tâm phát triển khu vực kinh tế tư nhân, doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp quốc gia; phát triển theo định hướng đô thị có khả năng chống chịu cao và phát triển bền vững; phát triển theo định hướng lấy con người là trung tâm; phát triển như không gian thử nghiệm thể chế và mô hình quản trị tiên phong.

Tàu Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên di chuyển từ trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh hướng Suối Tiên. Ảnh: Hồng Đạt/TTXVN

Dưới góc nhìn của mình, Tiến sĩ Huỳnh Thế Du và Tiến sĩ Huỳnh Tuấn Kiệt (Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright) cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia ngày càng trở nên cấp thiết. Thành phố Hồ Chí Minh từ lâu được xác định là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, cần được đánh giá một cách khoa học và toàn diện vai trò của Thành phố không chỉ như một “địa phương lớn” mà như một cực phát triển quốc gia cần được trao khung thể chế tương xứng.

Theo hai chuyên gia, vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng vượt xa khung thể chế đang áp dụng cho thành phố. Việc vận hành Thành phố Hồ Chí Minh trong một cơ chế quản lý “cào bằng” như các địa phương khác đang tạo ra giới hạn cho khả năng chuyển hóa quy mô lớn thành sức mạnh kinh tế - tài chính tương xứng.

Dẫn chứng về GDP bình quân đầu người của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2025 chỉ đạt khoảng 8.100 USD, bằng khoảng 1/11 Singapore, 1/7 Hong Kong, 1/4 Seoul và 1/6 Tokyo, đồng thời các chỉ số về đổi mới sáng tạo và hoạt động kinh doanh của thành phố cũng nằm trong nhóm thấp nhất khu vực, các chuyên gia nhấn mạnh: Mặc dù có quy mô lớn, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn chưa chuyển hóa được lợi thế quy mô thành sức mạnh kinh tế - tài chính tương xứng, chủ yếu do các ràng buộc thể chế và cấu trúc phát triển đô thị. Do vậy, nhu cầu cấp thiết về các cơ chế chính sách đột phá để nâng cấp vị thế của Thành phố trong không gian khu vực và châu lục.