Từ tấn công mạng đến 'siêu trí tuệ': Cuộc đua kiểm soát sức mạnh AI

Trong bài phát biểu trước Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York ngày 22/9/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: “Chào mừng đến với thế giới mới của trí tuệ siêu việt - SI” Ảnh: THX/TTXVN phát

Khi AI đứng ở cả hai phía của cuộc chiến mạng

AI đang làm thay đổi tương quan giữa bên tấn công và bên phòng thủ trên không gian mạng. Phát biểu tại Paris ngày 1/10, ông Patrice Caine, Giám đốc điều hành Thales - tập đoàn công nghệ quốc phòng lớn của châu Âu - cảnh báo tốc độ gia tăng của các cuộc tấn công mạng đang ở mức “đáng sợ”. AI giúp các đối tượng tấn công hoạt động nhanh hơn và dễ dàng thực hiện các cuộc tấn công tinh vi hơn. Đáng chú ý, một số mô hình AI đang ngày càng có khả năng tự chủ, có thể hoạt động mà không cần sự giám sát của con người.

Tuy nhiên, AI không chỉ làm gia tăng sức mạnh của bên tấn công. Theo ông Caine, chính tốc độ và quy mô mà AI mang lại cho tin tặc cũng có thể là “một cơ hội để những người phòng thủ, những người tốt”, sử dụng “để bảo vệ, để phòng thủ và tự bảo vệ mình”. Thay vì con người phải xử lý thủ công hàng triệu tín hiệu bất thường, AI có thể phân tích lưu lượng mạng, nhận diện hành vi khác thường, phát hiện mã độc, dự báo nguy cơ và hỗ trợ phản ứng với sự cố gần như theo thời gian thực. Vì thế, một cuộc chạy đua mới đang hình thành trên không gian mạng:

Điều đáng chú ý hơn là đối tượng của các cuộc tấn công cũng đang mở rộng. Theo ông Caine, “các tác nhân nhà nước cũng tiến hành các cuộc tấn công mạng, không chỉ nhằm vào các cơ quan và tổ chức chính phủ mà còn nhằm vào các doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt khi những doanh nghiệp này chịu trách nhiệm vận hành các dịch vụ thiết yếu”. Trong một nền kinh tế số, điện, viễn thông, ngân hàng, giao thông, y tế, trung tâm dữ liệu hay chuỗi cung ứng đều có thể trở thành mục tiêu. Vì vậy, an ninh AI ngày càng gắn với an ninh kinh tế, an ninh dữ liệu và thậm chí an ninh quốc gia.

Từ an ninh mạng đến bài toán kiểm soát AI tiên tiến

Nhưng tấn công mạng mới chỉ là một phần của vấn đề. Khi AI phát triển từ mô hình chủ yếu phản hồi yêu cầu sang các tác nhân có khả năng lập kế hoạch, sử dụng công cụ và thực hiện nhiều bước hành động, câu hỏi an toàn chuyển sang một cấp độ mới, đó là điều gì xảy ra nếu một hệ thống đủ mạnh thực hiện hành động ngoài dự kiến, khai thác lỗ hổng kỹ thuật hoặc truy cập những tài nguyên mà con người không mong muốn?

Những lo ngại đó đang thúc đẩy các công ty và chính phủ tìm kiếm những cơ chế kiểm soát AI ngay từ bên trong hệ thống. Ngày 29/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng Giám đốc điều hành Google Sundar Pichai, Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei, Giám đốc điều hành Meta Mark Zuckerberg, đồng sáng lập OpenAI Greg Brockman, Elon Musk của xAI và Giám đốc điều hành Nvidia Jensen Huang ký “Cam kết chung về trách nhiệm đối với AI tiên tiến nhất” trong khuôn khổ “Thỏa thuận Nhà Trắng về Siêu trí tuệ”. Theo công bố của Tổng thống Trump trên Truth Social, thỏa thuận đặt ra nhiều tầng kiểm soát, gồm giám sát nội bộ đối với năng lực và rủi ro của mô hình, bộ phận chuyên trách kiểm tra các cơ chế này, đánh giá độc lập từ bên ngoài và giám sát ở cấp hội đồng quản trị.

Văn kiện này, như chia sẻ của Tổng thống Trump, “có tính ràng buộc về mặt đạo đức”, chưa phải quy định pháp lý bắt buộc. Dẫu vậy, nó vẫn phản ánh một sự thay đổi quan trọng trong cuộc đua AI. Nếu giai đoạn đầu các quốc gia chủ yếu quan tâm ai sở hữu mô hình lớn hơn, chip mạnh hơn, trung tâm dữ liệu lớn hơn hay ứng dụng AI nhanh hơn, thì giai đoạn tiếp theo sẽ phải bổ sung một tiêu chí khác: ai có khả năng kiểm soát các hệ thống mạnh hơn. Một quốc gia có năng lực AI nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ bảo đảm an toàn, công cụ đánh giá mô hình và hệ thống phòng thủ của bên ngoài vẫn có thể đối mặt với một dạng phụ thuộc công nghệ mới.

Bài toán mới đối với Việt Nam khi thực hiện Nghị quyết 57

Những chuyển động trên thế giới đặt ra một vấn đề đáng chú ý đối với Việt Nam: phát triển AI và bảo đảm an toàn AI phải được tiến hành đồng thời, thay vì phát triển trước rồi xử lý rủi ro sau. Điều này phù hợp trực tiếp với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó xác định trí AI là một trong những công nghệ chiến lược cần từng bước làm chủ. Nghị quyết 57 đồng thời khẳng định phải “đảo đảm an toàn, an ninh mạng và chủ quyền quốc gia trên nền tảng số và không gian mạng; an ninh, an toàn dữ liệu hợp pháp của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và chủ quyền an ninh dữ liệu quốc gia”. Nghị quyết 57 cũng đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm các nước dẫn đầu về an toàn, an ninh không gian mạng, an ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu”.

Điều đó trước hết đòi hỏi Việt Nam không chỉ đầu tư cho AI tạo sinh mà cần đồng thời phát triển AI phòng thủ. Các hệ thống AI phục vụ phát hiện tấn công mạng, giám sát bất thường, phân tích mã độc, nhận diện lừa đảo, bảo vệ dữ liệu và hỗ trợ ứng cứu sự cố cần được coi là một nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược. Nếu bên tấn công sử dụng AI để tự động hóa với tốc độ máy nhưng bên phòng thủ vẫn phụ thuộc chủ yếu vào quy trình thủ công, khoảng cách về tốc độ phản ứng sẽ ngày càng lớn.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần hình thành năng lực đánh giá và kiểm định AI. Bài học từ cơ chế nhiều tầng đang được các doanh nghiệp AI lớn áp dụng cho thấy kiểm soát không thể chỉ nằm ở một bộ lọc đầu ra. Đối với các mô hình AI quan trọng sử dụng trong cơ quan nhà nước, tài chính, năng lượng, viễn thông, y tế, quốc phòng và các hạ tầng thiết yếu, cần từng bước xây dựng năng lực kiểm thử độc lập, đánh giá khả năng bị khai thác, kiểm tra hành vi ngoài dự kiến, kiểm soát quyền truy cập dữ liệu và xây dựng cơ chế ứng phó khi mô hình vượt khỏi phạm vi vận hành cho phép. Đây cũng chính là quá trình biến yêu cầu “an ninh, an toàn” trong Nghị quyết 57 thành năng lực công nghệ cụ thể thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc.

Ngoài ra, Việt Nam cần coi dữ liệu, mô hình và năng lực tính toán gắn với an toàn AI là một chỉnh thể. Nghị quyết 57 xác định cơ chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, đồng thời yêu cầu phát triển hạ tầng số theo nguyên tắc hiện đại, đồng bộ, an ninh, an toàn và hiệu quả. Vì vậy, đầu tư trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán AI cần đi kèm kiến trúc bảo mật, phân loại dữ liệu, kiểm soát truy cập, khả năng truy vết và cơ chế bảo vệ các mô hình quan trọng. Một hệ thống AI mạnh nhưng được xây dựng trên hạ tầng phụ thuộc hoặc dữ liệu không được kiểm soát đầy đủ có thể tạo ra năng lực mới nhưng đồng thời mở thêm bề mặt tấn công.

Tựu chung, cuộc đua AI đang chuyển sang một giai đoạn mới, trong đó lợi thế không chỉ thuộc về quốc gia tạo ra mô hình mạnh hơn, sở hữu nhiều chip hơn hay có năng lực tính toán lớn hơn, mà còn thuộc về bên có khả năng hiểu, kiểm định, bảo vệ và kiểm soát AI tốt hơn. Khi AI có thể được sử dụng để tấn công, đồng thời trở thành công cụ phòng thủ trước chính những cuộc tấn công đó, còn các hệ thống ngày càng tự chủ đặt ra những rủi ro vượt khỏi khuôn khổ an ninh mạng truyền thống, an toàn AI đang trở thành một bộ phận của năng lực công nghệ và an ninh quốc gia. Với Việt Nam, thực hiện Nghị quyết 57 vì thế cần hướng tới mục tiêu kép: vừa tăng tốc làm chủ, ứng dụng AI, vừa xây dựng năng lực kiểm soát AI ngay từ đầu, chuyển các yêu cầu về an ninh, an toàn thành những công nghệ, nền tảng và sản phẩm có thể kiểm chứng bằng hiệu quả thực tế.