Tử thần 24 giờ: Não mô cầu có thể cướp mạng trẻ chỉ sau một cơn sốt

Trong hành lang trắng toát của Bệnh viện Nhi Đồng 2 (TP.HCM), nơi tiếng máy thở và nhịp chân gấp gáp của nhân viên y tế vang lên suốt ngày đêm, những cuộc chiến sinh tử vẫn diễn ra trong lặng lẽ. Ở đó, các bác sĩ nhi khoa không chỉ đối diện với những bệnh lý thông thường mà còn phải đối đầu với những “sát thủ” thực sự – những tác nhân có thể quật ngã một đứa trẻ khỏe mạnh chỉ trong vài giờ. Não mô cầu là một trong số đó.

Chỉ một ngày sốt nhẹ, trẻ nguy kịch suýt mất mạng, phải đoạn chi

Câu chuyện về một bệnh nhi 7 tháng tuổi, sinh đủ tháng, phát triển hoàn toàn bình thường, từng khiến cả ê-kíp hồi sức phải căng mình suốt nhiều tuần lễ, không chỉ là một ca lâm sàng nặng mà còn là lời cảnh báo sống động về tốc độ tàn khốc của căn bệnh này.

Đây là một trong những triệu chứng của trẻ bị não mô cầu - Ảnh: minh họa

Cơn ác mộng khởi đầu rất đỗi quen thuộc: trẻ sốt cao, lừ đừ, trên da xuất hiện vài chấm xuất huyết nhỏ. Không co giật, không khó thở, không có biểu hiện thần kinh rõ rệt. Với nhiều phụ huynh, những dấu hiệu ấy dễ bị nhầm lẫn với một đợt sốt siêu vi thông thường. Nhưng chỉ sau đúng một ngày, mọi thứ chuyển biến theo chiều hướng kinh hoàng.

Trẻ nhanh chóng rơi vào tình trạng lơ mơ, suy hô hấp tiến triển, các ban xuất huyết màu tím lan rộng toàn thân. Khi nhập viện cấp cứu, bé đã trong tình trạng sốc nhiễm trùng nặng. Đặt nội khí quản, thở máy, bù dịch chống sốc, sử dụng thuốc vận mạch liều cao, kháng sinh phổ rộng – tất cả được triển khai khẩn trương từng phút. Cuộc chiến không dừng lại ở đó. Những ngày sau, trẻ phải điều trị hồi sức tích cực, lọc máu liên tục để kiểm soát phản ứng viêm toàn thân và tình trạng suy đa cơ quan.

Hai tuần sau, bé may mắn cai được máy thở. Nhiễm trùng dần được kiểm soát. Nhưng cái giá của sự sống là những đầu ngón tay hoại tử không thể cứu vãn. Phẫu thuật đoạn chi trở thành lựa chọn bắt buộc. Tổng thời gian nằm viện kéo dài hai tháng – hai tháng của đau đớn, nước mắt và những ám ảnh tâm lý có thể theo gia đình suốt đời.

Theo BSCK2 Nguyễn Thị Kim Anh, Phó Trưởng khoa Khám theo yêu cầu – Sức khỏe trẻ em, Bệnh viện Nhi Đồng 2, đây không phải là trường hợp cá biệt. Não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính có tỷ lệ tử vong cao và diễn tiến cực nhanh. Ngay cả khi cứu sống được bệnh nhân, nguy cơ di chứng nặng nề gần như luôn hiện hữu.

Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Neisseria meningitidis – một loại song cầu khuẩn Gram âm tồn tại dưới nhiều nhóm huyết thanh khác nhau như A, B, C, Y và W135. Trong đó, nhóm B hiện là mối đe dọa lớn nhất tại Việt Nam. Theo số liệu giám sát dịch tễ của Viện Pasteur TP.HCM giai đoạn 2014–2025, tại các tỉnh phía Nam, nhóm B chiếm hơn 98% các trường hợp não mô cầu xâm lấn được ghi nhận. Con số này cho thấy áp lực bệnh tật không hề nhỏ và nguy cơ luôn thường trực trong cộng đồng.

Vì sao cần tiêm vắc xin phòng não mô cầu cho trẻ?

Phân tích của BSCK2 Nguyễn Thị Kim Anh cho thấy, điều khiến não mô cầu trở nên nguy hiểm không chỉ nằm ở độc lực mà còn ở cách thức lây lan âm thầm. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng hầu họng của những người hoàn toàn khỏe mạnh – những “người lành mang trùng” không có triệu chứng. Từ đó, chúng lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện ở cự ly gần.

Trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, đặc biệt là nhóm dưới 1 tuổi, là đối tượng có nguy cơ cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Thanh thiếu niên và người trẻ từ 15–24 tuổi cũng là nhóm dễ bị ảnh hưởng do mật độ tiếp xúc xã hội lớn.

Thời gian ủ bệnh thường từ 1–10 ngày. Giai đoạn khởi phát rất dễ đánh lừa: sốt cao, đau đầu, mệt mỏi, có thể kèm ho hoặc đau họng. Nhưng khi vi khuẩn xâm nhập vào máu và vượt qua hàng rào máu – não, tình trạng có thể trở nên nghiêm trọng chỉ trong vài giờ. Trẻ xuất hiện đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng gáy. Ở trẻ nhũ nhi, biểu hiện có thể là thóp phồng, quấy khóc liên tục, bỏ bú. Tri giác giảm nhanh, từ kích thích chuyển sang li bì, thậm chí hôn mê.

“Đáng sợ nhất là thể nhiễm khuẩn huyết tối cấp. Các ban xuất huyết hoại tử hình sao xuất hiện sớm ở hai chi dưới rồi lan toàn thân. Hệ miễn dịch phản ứng quá mức, gây ‘cơn bão cytokine’, làm tổn thương nội mạc mạch máu, rối loạn đông máu và suy đa cơ quan. Trong nhiều trường hợp, tử vong có thể xảy ra trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng. Đó là lý do bệnh được giới chuyên môn gọi là ‘tử thần 24 giờ’”, bác sĩ Kim Anh chia sẻ.

Những trẻ vượt qua cửa tử thường phải mang di chứng lâu dài. Sẹo da chằng chịt, đoạn chi do hoại tử đầu chi không phải là hiếm gặp. Tổn thương não có thể để lại chậm phát triển tâm thần, rối loạn hành vi, động kinh. Liệt dây thần kinh sọ, giảm thính lực hoặc mất thị lực ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng học tập và hòa nhập xã hội. Có trẻ phải sống chung với suy thận mạn do tổn thương thận cấp không hồi phục; có em mang sang chấn tâm lý sau thời gian điều trị hồi sức kéo dài.

Trong bối cảnh đó, theo bác sĩ Kim Anh, phòng bệnh bằng vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất nhằm giảm tỷ lệ mắc và tử vong do não mô cầu. Hiện nay, hệ thống tiêm chủng tại Việt Nam đã có các loại vắc xin phòng đủ 5 nhóm huyết thanh phổ biến A, B, C, Y và W135. Vắc xin phòng nhóm ACWY có thể tiêm từ 6 tuần tuổi; vắc xin phòng nhóm B được chỉ định từ 2 tháng tuổi. Việc chủng ngừa sớm giúp cơ thể trẻ tạo kháng thể bảo vệ trước khi tiếp xúc với mầm bệnh.

Thực tế lâm sàng cho thấy phần lớn các ca nặng nhập viện đều chưa được tiêm phòng đầy đủ. Sự chần chừ, tâm lý “đợi lớn thêm” hoặc đánh giá thấp nguy cơ khiến trẻ bỏ lỡ “cửa sổ vàng” bảo vệ. Trong khi đó, đặc điểm của não mô cầu là không cho chúng ta cơ hội sửa sai. Khi triệu chứng bùng phát dữ dội, mọi can thiệp đều là cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian.

Bên cạnh tiêm chủng, các biện pháp dự phòng không đặc hiệu vẫn giữ vai trò quan trọng: rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp, tránh dùng chung vật dụng cá nhân, hạn chế tụ tập đông người trong mùa dịch. Đảm bảo dinh dưỡng đầy đủ cũng góp phần tăng cường miễn dịch tự nhiên cho trẻ nhỏ. Tuy nhiên, tất cả những biện pháp này không thể thay thế vai trò then chốt của vắc xin.

Não mô cầu không phổ biến như cúm mùa, nhưng một khi xuất hiện, hậu quả có thể vượt xa những gì chúng ta hình dung. Từ một cơn sốt tưởng chừng vô hại đến tình trạng sốc nhiễm trùng, suy đa tạng chỉ trong một ngày – khoảng cách ấy mong manh hơn rất nhiều so với suy nghĩ của không ít phụ huynh.

Hồ Quang