Từ thỏa thuận Iran, Tổng thống Mỹ Trump theo đuổi 'siêu kế hoạch' Trung Đông

Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cùng Ngoại trưởng Bahrain và Ngoại trưởng UAE trong lễ ký Thỏa thuận Abraham năm 2020. (Ảnh: Reuters)

Trong lúc các cuộc đàm phán với Iran vẫn chưa đạt thỏa thuận cuối cùng và vấp phải phản ứng đối dữ dội từ phe “diều hâu” trong nội bộ đảng Cộng hòa, Tổng thống Trump bất ngờ mở rộng mục tiêu chiến lược: Biến thỏa thuận ngừng bắn thành nền tảng cho “liên minh Trung Đông mới”.

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 25/5, Tổng thống Mỹ Trump cho biết đã đề nghị Ả-rập Xê-út, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Jordan tham gia Hiệp định Abraham để bình thường hóa quan hệ với Israel.

“Tôi chính thức yêu cầu tất cả các quốc gia ngay lập tức ký kết Hiệp định Abraham”, ông Trump viết và gợi ý rằng Iran có thể trở thành một phần của “liên minh toàn cầu vô song” này nếu đạt được thỏa thuận hòa bình với Mỹ.

Nỗ lực mở rộng Hiệp định Abraham diễn ra trong bối cảnh chính quyền Mỹ đang thúc đẩy khuôn khổ thỏa thuận với Iran, nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài gần 3 tháng và mở lại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, căng thẳng quân sự vẫn tiếp diễn. Ngày 25/5, Mỹ đánh chìm 2 tàu của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran vì cho rằng 2 tàu này đang rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Iran đáp trả bằng việc bắn tên lửa đất đối không nhằm vào máy bay Mỹ, dẫn đến việc Washington không kích các bệ phóng tên lửa gần Bandar Abbas.

Chia rẽ đảng Cộng hòa

Chiến lược của Tổng thống Trump đang gây chia rẽ sâu sắc trong nội bộ đảng Cộng hòa.

Nhiều nghị sĩ đảng Cộng hòa theo đường lối cứng rắn cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào với Iran đều có thể giúp Tehran tồn tại và phục hồi sức mạnh.

Thượng nghị sĩ Ted Cruz gọi khuôn khổ hiện nay là “một sai lầm thảm họa”, trong khi Thượng nghị sĩ Roger Wicker cảnh báo lệnh ngừng bắn 60 ngày nếu thực hiện sẽ khiến “mọi thành quả của chiến dịch Epic Fury trở nên vô nghĩa”.

Các nhân vật “diều hâu” khác như Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, cựu Ngoại trưởng Mike Pompeo và cựu cố vấn an ninh quốc gia John Bolton cũng đồng loạt chỉ trích thỏa thuận với Iran.

Ông Graham cảnh báo rằng nếu Iran được phép tồn tại mạnh hơn sau thỏa thuận, Trung Đông sẽ chứng kiến nhiều xung đột hơn tại Li-băng và Iraq.

Dù vậy, đến ngày 25/5, ông Graham bất ngờ ca ngợi ý tưởng mở rộng Hiệp định Abraham của ông Trump là “đơn giản mà thiên tài”, dự đoán nó có thể tạo ra “thay đổi lớn nhất tại Trung Đông trong hàng nghìn năm”.

Tham vọng lớn, thực tế khó khăn

Dù vậy, tham vọng của ông Trump đang đối mặt với thực tế chính trị đầy phức tạp.

Pakistan đã ngay lập tức bác bỏ đề xuất tham gia Hiệp định Abraham. Một nguồn tin Pakistan cho biết, Islamabad “không bị buộc phải tuân theo bất kỳ yêu cầu nào như vậy”, đồng thời nhấn mạnh việc đàm phán với Iran và tiến trình bình thường hóa quan hệ với Israel là “hai vấn đề không liên quan”.

Đối với Ả-rập Xê-út, nơi có 2 thánh địa linh thiêng nhất Hồi giáo là Mecca và Medina, việc công nhận Israel không đơn thuần là quyết định ngoại giao mà còn là vấn đề an ninh và tính chính danh chính trị.

Riyadh từ lâu đã tuyên bố sẽ không ký Hiệp định Abraham nếu chưa có lộ trình rõ ràng hướng tới việc thành lập nhà nước Palestine.

Trong khi đó, dù Ai Cập, Jordan và Thổ Nhĩ Kỳ đã có quan hệ ngoại giao với Israel, các mối quan hệ này đều trở nên căng thẳng kể từ chiến sự ở Gaza bùng nổ sau cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023.

Các quan chức Qatar cũng tuyên bố Doha chưa có kế hoạch tham gia Hiệp định Abraham, và bất kỳ hợp tác nào với Israel đều phải gắn với giải pháp cho vấn đề Palestine.

Ông Ali Vaez, chuyên gia tại International Crisis Group, cho rằng ông Trump đang cố biến thỏa thuận với Iran thành phần tiếp theo của Thỏa thuận Abraham.

“Nhưng ông ấy đang đổi ảo tưởng này bằng ảo tưởng khác, từ việc ép Iran đầu hàng sang giả định rằng một thỏa thuận mong manh có thể trở thành nền tảng cho trật tự Trung Đông mới”, ông Vaez đánh giá.

Dù vậy, điều rõ ràng ông Trump đang cố gắng biến cuộc đàm phán ngừng bắn đầy tranh cãi thành di sản ngoại giao lớn nhất của mình tại Trung Đông, một “đại thỏa thuận” không chỉ kết thúc chiến tranh với Iran mà còn tái định hình toàn bộ cấu trúc quan hệ trong khu vực.