Tự tin khai thác giá trị kinh tế từ di sản văn hóa

Chị Kính giới thiệu các loại giấy bản do các thành viên trong gia đình tự tay làm. Ảnh: Bích Nguyên

Nghề truyền thống mang lại nguồn thu ổn định

Tại xóm Dìa Trên, đồng bào Nùng vẫn gìn giữ nghề làm giấy bản bên cạnh nghề nông nghiệp. Đối với chị Kính, một phụ nữ 52 tuổi, các công đoạn làm giấy bản đã trở nên quen thuộc và trở thành một phần trong cuộc sống hằng ngày. Chị Kính không nhớ rõ nghề làm giấy bản có từ bao giờ, chỉ biết rằng từ xa xưa, các cụ trong xóm đã làm giấy để sử dụng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng. “Thế hệ trước truyền dạy cho thế hệ sau, làng nghề của dân tộc tôi cứ thế được giữ gìn và phát triển. Cho đến bây giờ, giấy bản Dìa Trên được rất nhiều người biết đến. Chúng tôi rất vui vì điều đó” - chị Kính vui vẻ chia sẻ.

Quy trình làm giấy bản của người Nùng gồm nhiều công đoạn, hoàn toàn thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Như nhiều người khác trong xóm, chị Kính được dạy nghề làm giấy từ khi còn rất nhỏ, đến năm 15 tuổi thì thuần thục các công đoạn của nghề truyền thống này. Chị lấy cho tôi xem những sản phẩm từ giấy bản và hào hứng kể: “Mỗi tờ giấy giản dị như thế này đều phải trải qua 3 khâu: thu hoạch, chế biến và hoàn thiện. Mỗi khâu lại gồm nhiều công đoạn nhỏ khác nhau, hoàn toàn bằng sức người. Đầu tiên phải chặt cây mạy sal (cây dưỡng) về tước vỏ, luộc qua nước sôi. Sau đó, ngâm với nước vôi tôi khoảng 12 giờ để làm mềm và loại bỏ tạp chất. Nguyên liệu tiếp tục được cho vào nồi đun kỹ trong 3 giờ, ngâm nước 2 ngày, rồi đem đập nát để tạo hỗn hợp bột giấy. Đến công đoạn cuối cùng, bột giấy được cho vào bể nước, khuấy đều để tạo độ sánh trước khi tráng giấy”.

Chị Kính cho biết thêm: “Công đoạn tráng giấy đòi hỏi sự khéo léo của người làm. Chúng tôi dùng khuôn gỗ nhúng vào bể nước, lắc đều, rồi nhấc khuôn dứt khoát để bột giấy tán đều bề mặt khuôn. Làm như vậy, tờ giấy mới đều mặt, không bị chỗ dày, chỗ mỏng”.

Sau khi ép khuôn cho ráo nước, người Nùng bóc giấy ra, dán lên tường hoặc ván gỗ để phơi khô. Nếu trời nắng, có gió, chỉ cần khoảng 3 giờ là giấy sẽ khô; còn trời nồm ẩm, sẽ mất nhiều thời gian để hong khô hơn.

Theo chị Kính, giấy bản có nhiều khổ và độ dày, mỏng khác nhau, tùy vào mục đích sử dụng. Giấy bản được đồng bào Nùng An dùng trong nhiều sự kiện trong vòng đời của mỗi người. Lúc sinh ra, giấy bản được sử dụng trong lễ đầy tháng. Khi trưởng thành, trong lễ cưới, người ta cần giấy để thầy cúng viết ngày lành tháng tốt hoặc làm lễ cấp sắc sau khi lập gia đình. Người Nùng cũng dùng giấy bản để trang trí nhà cửa, làm vàng mã tưởng nhớ người đã khuất.

Ngày nay, hàng chục hộ dân ở xóm Dìa Trên vẫn giữ nghề làm giấy bản, bởi nghề này mang lại nguồn thu ổn định cho gia đình. Chị Kính cho biết: “Trước đây, mỗi ngày, gia đình tôi sản xuất khoảng 600 tờ giấy. Thu nhập từ làm giấy không hẳn quá cao nhưng ổn định, giúp gia đình bảo đảm chi tiêu hằng ngày”.

Với sự quan tâm của chính quyền địa phương, sản phẩm giấy bản của người Nùng đã được quảng bá, giới thiệu tại nhiều hội chợ thương mại, các sự kiện văn hóa - du lịch. Chị Kính kể: “Nhờ đó, giấy bản của chúng tôi được nhiều người biết đến hơn. Chính quyền địa phương còn tổ chức cho chúng tôi đi tham quan, học hỏi kinh nghiệm của các địa phương khác để có thể sáng tạo thêm nhiều sản phẩm từ giấy bản, phù hợp với nhu cầu của khách hàng”.

Để thích ứng với thị trường, gia tăng nguồn thu từ nghề làm giấy truyền thống, chị Kính sử dụng các loại quả làm màu để nhuộm giấy hoặc vẽ hoa văn chìm trang trí trên giấy. Chị và bà con trong xóm tạo thêm nhiều sản phẩm từ giấy như sổ ghi chép, giấy vẽ tranh, quạt giấy, đồ lưu niệm...

Theo chị Kính, ngày càng nhiều người biết đến giấy bản Dìa Trên nên sản phẩm tiêu thụ thuận lợi hơn. Nguồn cây mạy sal khai thác từ tự nhiên vì thế cũng trở nên khan hiếm, bà con chuyển sang tự trồng loại cây này để bảo đảm đủ nguyên liệu cho sản xuất.

Gia đình chị Kính đã đón hàng trăm lượt khách trong nước và quốc tế đến trải nghiệm nghề làm giấy, khám phá văn hóa của người Nùng An. Ảnh: Kính Thành

Mở thêm hướng phát triển

Không dừng lại ở việc làm giấy, chị Kính còn là người đầu tiên ở xóm Dìa Trên phát triển nghề làm giấy bản thành dịch vụ trải nghiệm phục vụ du khách. “Tôi nhận thấy nhiều khách du lịch muốn khám phá và trải nghiệm văn hóa bản địa nơi họ đến thăm. Điều đó thôi thúc tôi phải làm một điều gì đó để du khách có cơ hội hiểu thêm về văn hóa của dân tộc Nùng. Năm 2021, tôi bàn với gia đình mở dịch vụ cho khách du lịch trải nghiệm công đoạn tráng giấy và vẽ trang trí trên giấy. Từ đó đến nay, nhà tôi đã đón hàng trăm đoàn khách cả trong và ngoài nước đến trải nghiệm. Các bạn khách quốc tế rất hào hứng, phấn khích khi tự tay làm được một tờ giấy thành phẩm” - chị Kính kể.

Đến nay, có 6 hộ dân ở xóm Dìa Trên học theo chị Kính, mở dịch vụ trải nghiệm làm giấy bản thủ công phục vụ du khách, qua đó tăng thêm thu nhập cho gia đình. Bên cạnh dịch vụ trải nghiệm làm giấy, chị Kính còn cải tạo, biến ngôi nhà truyền thống của mình thành homestay, đón khách đến lưu trú. “Năm 2025, tôi mở homestay gồm 3 phòng riêng và 1 phòng cộng đồng, có khả năng phục vụ khoảng 20 khách lưu trú mỗi đêm” - chị Kính cho biết.

Tại homestay, chị Kính cung cấp cả dịch vụ ẩm thực với các món ăn truyền thống của người Nùng. Du khách có thể vào bếp, chế biến món ăn cùng gia chủ, qua đó khám phá thêm những nét văn hóa đặc sắc trong đời sống tinh thần và ẩm thực của dân tộc Nùng. Từ hiệu quả của mô hình này, một số hộ dân ở xóm Dìa Trên cũng cải tạo nhà ở, mở dịch vụ homestay đón khách lưu trú.

Mở homestay, cung cấp dịch vụ trải nghiệm đang mang lại thêm nguồn thu cho gia đình chị Kính và bà con xóm Dìa Trên. Chị Kính chia sẻ: “Cái lợi lớn nhất là mình vừa giữ được văn hóa của dân tộc, vừa có thu nhập ổn định. Mỗi tháng, nhà tôi có khoảng 12 triệu đồng từ làm du lịch. So với trước đây, cuộc sống an nhàn hơn và vui hơn”.

Từ nghề làm giấy bản truyền thống, người dân xóm Dìa Trên đang từng bước mở rộng cách làm để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Những sản phẩm mới từ giấy bản, dịch vụ trải nghiệm nghề, lưu trú và ẩm thực giúp nghề truyền thống có thêm đầu ra, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho các hộ gia đình. Với chị Kính, đây cũng là cách để nghề làm giấy bản tiếp tục được duy trì trong đời sống hiện nay.