Tư tưởng 'Chi bằng học' của Phan Châu Trinh vẫn vẹn nguyên giá trị

Quang cảnh buổi tọa đàm

Tọa đàm do Sở VHTTDL TP Đà Nẵng phối hợp Hội KHLS thành phố tổ chức vào ngày 23.4 tại xã Tây Hồ, quê hương của Phan Châu Trinh, là một trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm ngày mất nhà yêu nước Phan Châu Trinh (1926-2026).

Giá trị tư tưởng “Chi bằng học”

Tọa đàm tập trung vào ba nội dung lớn: Nguồn gốc lịch sử và giá trị tư tưởng “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh; Phan Châu Trinh với tư tưởng dân trí và dân chủ; Sức sống của tư tưởng Phan Châu Trinh trong kỷ nguyên mới. Qua đó góp phần nhìn nhận một cách khoa học về tư tưởng cải cách của nhà yêu nước Phan Châu Trinh, làm rõ giá trị và sức sống của tư tưởng “Chi bằng học”.

Các tham luận tập trung phân tích sâu sắc bối cảnh ra đời, nội hàm và giá trị cốt lõi của tư tưởng “Chi bằng học”, khẳng định đây là tư tưởng tiến bộ, đề cao dân trí, dân quyền, dân sinh. Đồng thời làm rõ vai trò của tư tưởng này trong việc khơi dậy phong trào Duy Tân, góp phần hình thành truyền thống hiếu học, trọng tri thức của người xứ Quảng. Nhấn mạnh với luận điểm “Chi bằng học”, Phan Châu Trinh đã đề xuất một con đường cải cách lâu dài, lấy giáo dục và nâng cao dân trí làm nền tảng, không chỉ mang ý nghĩa khuyến khích việc học tập của mỗi cá nhân, mà còn phản ánh một chiến lược cải biến xã hội toàn diện.

Tọa đàm khẳng định, Phan Châu Trinh là người tiên phong xây dựng nền học thuật mới, hiện đại hóa nền giáo dục Việt Nam với những quan điểm, chủ trương có tính thời đại, là một trong những cống hiến lớn của ông với dân tộc. Trong những nội dung cách tân để hiện đại hóa nền văn hóa giáo dục của dân tộc, Phan Châu Trinh rất chú trọng giáo dục tinh thần và lý tưởng, đạo đức, nếp sống, cải cách phong tục; đề cao văn minh phương Tây nhưng vẫn bảo lưu giá trị tinh hoa văn hóa dân tộc. Nhà nghiên cứu Trần Đình Mai, đến từ Đại học Đà Nẵng nhấn mạnh: Phan Châu Trinh qua đời cách đây 100 năm nhưng ngọn đuốc Duy Tân vẫn tiếp tục được thắp sáng và tiếp nối qua thời đại Hồ Chí Minh, trở thành một phần không thể tách rời trong cương lĩnh xây dựng đất nước; di sản của Cụ nhắc nhở rằng: Một dân tộc chỉ thực sự độc lập khi dân trí cao, dân khí mạnh và dân sinh thịnh vượng.

ThS Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội KHLS thành phố khẳng định: Tư tưởng Bất như học/ Chi bằng học là ngọn đuốc soi đường định hướng cho một phong trào đề cao học vấn bằng hành động thực tiễn là phong trào Duy Tân đất Quảng đầu thế kỷ XX.

Tư tưởng “Chi bằng học” trong kỷ nguyên số

Từ tinh thần “Chi bằng học”, khát vọng khai dân trí, sức sống của tư tưởng đến động lực vươn mình trong kỷ nguyên mới, đặc biệt là trong hành trình kiến tạo thành phố Đà Nẵng bằng tri thức trong kỷ nguyên số là nội dung nhận được nhiều tham luận, trao đổi sôi nổi tại tọa đàm. Các ý kiến nhấn mạnh, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc vận dụng sáng tạo tư tưởng “Chi bằng học” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là trong xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Trong đoạn cuối bài Hiện trạng vấn đề đăng trên Đại Việt tân báo số 135 ngày 22.12.1907, nhà yêu nước Phan Châu Trinh đã nêu tư tưởng Bất như học/Chi bằng học: “Để kết thúc xin có lời khuyên với đồng bào chỉ nên trông cậy ở chính mình, chớ vọng ngoại vì vọng ngoại ắt là chết. Hãy coi trọng nền hòa bình của đất nước nếu chúng ta không muốn mua lấy cái chết. Những sự giải thoát của chúng ta là nằm chủ yếu trong sự học hành, mở mang trí tuệ (tức là Chi bằng học, không chi bằng cái học cả)”.

Với cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, thế giới bước vào một thời kỳ phát triển đột phá chưa từng có về công nghệ và khoa học kỹ thuật. Trong bối cảnh ấy, tài nguyên quan trọng nhất không còn là tài nguyên vật chất mà là tri thức và con người có tri thức.

Tư tưởng “Chi bằng học” vẫn còn nguyên giá trị thực tiễn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Đó là tư tưởng học để phụng sự: Đặt việc học trong sự gắn kết với vận mệnh dân tộc. Mỗi kiến thức có được là một viên gạch góp phần xây nên một nước Việt Nam cường thịnh, văn minh. Tư tưởng dân là gốc, mọi sự phát triển phải vì nhân dân, dân giàu thì nước mới mạnh.

Trong hành trình hiện đại hóa đất nước, những gợi mở từ tư tưởng “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” của Phan Châu Trinh vẫn nhắc nhở rằng sức mạnh của một dân tộc trước hết bắt nguồn từ tri thức, tinh thần tự chủ và đời sống của chính nhân dân mình.

TS Võ Công Trí, Chủ tịch Liên hiệp các hội KHKT TP Đà Nẵng khẳng định: Học để khai phóng, một cuộc đời “đáng sống” trong kỷ nguyên mới không chỉ đo đếm bằng thu nhập, mà bằng mức độ đóng góp cho cộng đồng và sự tự do trong tâm trí. Học tập chính là con đường ngắn nhất dẫn đến sự “khai phóng” đó.

TS Trần Thúy Hiền, Phó hiệu trưởng Trường Chính trị TP Đà Nẵng nhận định: Trong bối cảnh hiện nay, tinh thần “Chi bằng học” không còn chỉ được biểu đạt bằng những lớp học Duy Tân, mà đã chuyển hóa thành một triết lý phát triển đô thị dựa trên tri thức và quản trị hiện đại. Tinh thần ấy được thể chế hóa trong định hướng chiến lược của Đảng bộ thành phố khi xác định đột phá về “phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số gắn với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao”; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu “nâng cao chất lượng giáo dục”, “nâng cao chất lượng sống và xây dựng thành phố hiện đại, giàu bản sắc, con người nhân văn”.

Nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh, Hội Di sản Văn hóa thành phố Đà Nẵng lưu ý: Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, việc vận dụng tư tưởng “Chi bằng học” không phải là sự lặp lại giản đơn những quan điểm của quá khứ, mà là sự kế thừa có chọn lọc và sáng tạo, phù hợp với điều kiện lịch sử mới. Đồng thời khẳng định, “khai dân trí, chấn dân khí và hậu dân sinh” vẫn là ba trụ cột chiến lược cho sự phát triển bền vững của Việt Nam hôm nay và mai sau.

Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng nhấn mạnh, tư tưởng “Chi bằng học” không chỉ là lời hiệu triệu của một nhà yêu nước đầu thế kỷ XX mà còn là giá trị mang tính thời đại, tiếp tục soi đường cho sự nghiệp đổi mới, hội nhập của đất nước. Trong kỷ nguyên hội nhập và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, tư tưởng của nhà yêu nước Phan Châu Trinh tiếp tục giữ nguyên giá trị thời sự. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập sâu rộng, Đà Nẵng xác định văn hóa, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ và phát triển con người là động lực then chốt để thành phố vươn lên, trở thành đô thị thông minh, trung tâm đổi mới sáng tạo, và điểm đến của tri thức và công nghệ.

Tinh thần “Chi bằng học” của cụ Phan Châu Trinh cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm đối với thế hệ trẻ. Thành phố Đà Nẵng đang tạo điều kiện để thanh niên học tập, nghiên cứu, sáng tạo, khởi nghiệp; để mỗi người dân có cơ hội tiếp cận tri thức, nâng cao năng lực và phát huy tiềm năng. Qua đó, phát huy tối đa tiềm năng con người, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Đà Nẵng trở thành thành phố đáng sống, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế.

KHÁNH CHI