Từ tuyển dụng lao động đến mua bán trẻ em: Ranh giới nào để định tội?
Những lời mời “việc nhẹ, lương cao” có thể che giấu việc tuyển mộ, gán nợ và chuyển giao trẻ em. Vụ thiếu nữ 14 tuổi ở Sơn La đặt ra yêu cầu nhận diện thủ đoạn mua bán người núp bóng tuyển dụng.

Các đối tượng tại trụ sở Công an tỉnh Sơn La. Ảnh: CACC
Ranh giới giữa tuyển dụng và mua bán
Mới đây, Công an tỉnh Sơn La thông tin về vụ việc một thiếu nữ sinh năm 2012 bị dụ dỗ tìm việc qua mạng xã hội, sau đó bị chuyển giao qua nhiều người để làm nhân viên phục vụ karaoke.
Theo thông tin điều tra ban đầu, Trần Thị Mỹ Hoa và Trịnh Văn Tùng đã chuyển giao em cho một nhóm khác với số tiền 28 triệu đồng. Nhóm này tiếp tục chuyển giao em cho Nguyễn Văn Hoàng, người quản lý nhóm nhân viên karaoke tại Tuyên Quang, với số tiền 34 triệu đồng.
Khi thiếu nữ không đồng ý tiếp tục làm việc, gia đình bị yêu cầu đưa 42 triệu đồng để trả nợ và chuộc em. Sau quá trình truy xét, lực lượng công an giải cứu được nạn nhân; 6 người bị tạm giữ để điều tra về hành vi mua bán người.
Một vụ việc khác xảy ra tại Lạng Sơn cũng cho thấy dấu hiệu lợi dụng tuyển dụng lao động để thực hiện hành vi mua bán người dưới 16 tuổi. Theo thông tin từ Công an tỉnh Lạng Sơn, các đối tượng đăng tuyển nhân viên nữ trên Facebook với lời mời "không cần bằng cấp", "việc nhẹ, lương cao", thu nhập từ 25 đến 30 triệu đồng/tháng.
Qua điều tra, cơ quan công an phát hiện có thỏa thuận trả tiền để giới thiệu người vào làm tại cơ sở karaoke. Ngày 7/10, 3 người bị khởi tố về tội Mua bán người dưới 16 tuổi.
Vậy căn cứ nào để phân biệt hoạt động tuyển dụng, giới thiệu việc làm với hành vi mua bán người dưới 16 tuổi? Việc thiếu nữ tự nguyện tìm việc, đi theo người tuyển dụng có ảnh hưởng thế nào đến việc xác định tội danh?
Luật sư Lê Thị Kim Soa, Đoàn Luật sư tỉnh Nghệ An, cho rằng cần phân biệt rõ sự tự nguyện của trẻ em trong việc tìm kiếm công việc với sự tự nguyện trong việc bị chuyển giao, tiếp nhận để mua bán hoặc bóc lột. Đây là 2 vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Phân tích Điều 151 Bộ luật Hình sự, luật sư cho biết điều luật quy định các hành vi chuyển giao, tiếp nhận người dưới 16 tuổi để giao, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác; chuyển giao, tiếp nhận để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác. Hành vi tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp trẻ em nhằm thực hiện những mục đích này cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của điều luật.

Luật sư Lê Thị Kim Soa, Trường Văn phòng luật sư Lê Trần, Đoàn Luật sư tỉnh Nghệ An
Đáng chú ý, theo luật sư Soa, khoản 1 Điều 2 Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 quy định hành vi tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp, chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 18 tuổi nhằm các mục đích luật định vẫn được coi là mua bán người, kể cả khi không sử dụng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lừa gạt hoặc thủ đoạn khác.
"Không thể lấy sự tự nguyện ban đầu của một đứa trẻ 14 tuổi để hợp thức hóa những hành vi mua bán, chuyển giao trẻ em diễn ra sau đó", luật sư Lê Thị Kim Soa nhấn mạnh.
Theo luật sư, việc trẻ tự nguyện đi tìm việc, tự mình đến nơi làm việc hoặc ban đầu đồng ý đi theo người tuyển dụng là tình tiết cần xem xét khi đánh giá vụ việc, nhưng không phải căn cứ để loại trừ trách nhiệm hình sự.
Vì vậy, trong vụ việc tại Sơn La, vấn đề cần làm rõ không chỉ là ban đầu thiếu nữ có tự nguyện đi làm hay không. Quan trọng hơn là sau khi được tuyển mộ, em đã bị chuyển giao cho những ai, có việc giao nhận tiền hoặc lợi ích vật chất giữa các bên hay không và mục đích của việc chuyển giao là gì.
Ở góc độ quan hệ lao động, luật sư cũng lưu ý các quy định bảo vệ người chưa thành niên. Người từ đủ 13 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi chỉ được tuyển dụng, sử dụng vào công việc nhẹ theo danh mục pháp luật quy định; việc sử dụng lao động ở độ tuổi này phải có hợp đồng bằng văn bản với người lao động và sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, đồng thời bảo đảm sức khỏe, thời gian học tập và điều kiện làm việc phù hợp.
Truy trách nhiệm từng mắt xích
Trong vụ việc tại Sơn La, thiếu nữ bị chuyển giao qua nhiều nhóm người. Vấn đề đặt ra là trách nhiệm của những người tham gia được xác định như thế nào, đặc biệt với người tuyển mộ, người đưa đón, người tiếp nhận và người trực tiếp chuyển giao nạn nhân.
Theo luật sư Lê Thị Kim Soa, Điều 17 Bộ luật Hình sự quy định đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Trong đồng phạm có người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức.
Đối chiếu với diễn biến vụ việc, luật sư cho rằng cần xem xét trách nhiệm của những người tham gia trong toàn bộ quá trình chuyển giao. Theo nhận định của luật sư, các lần chuyển giao có thể là những hành vi phạm tội đã hoàn thành; những người liên quan cần được xem xét về vai trò đồng phạm.
Luật sư cũng cho rằng, để làm rõ trách nhiệm của từng người, cơ quan điều tra cần căn cứ vào lời khai của các đối tượng, lời khai của người bị hại và những tài liệu thể hiện quá trình giao dịch. Trong đó, tin nhắn trao đổi, dữ liệu chuyển khoản và các chứng cứ liên quan có ý nghĩa quan trọng.
Với vụ việc này, cần làm rõ ai là người tuyển mộ thiếu nữ, ai đưa em đến nơi làm việc, ai thực hiện việc chuyển giao, ai tiếp nhận và những người liên quan đã thỏa thuận, giao nhận các khoản tiền như thế nào. Đây là những tình tiết cần được đối chiếu với lời khai và tài liệu thu thập được để xác định vai trò của từng người.
Theo luật sư, việc làm rõ những mắt xích tham gia không chỉ nhằm xử lý người trực tiếp chuyển giao hoặc tiếp nhận trẻ em, mà còn phải xem xét người tổ chức, người môi giới, người giúp sức nếu có căn cứ xác định họ cố ý tham gia thực hiện hành vi phạm tội.
Từ một lời mời tìm việc, trẻ em có thể bị đưa vào quá trình tuyển mộ, vận chuyển, tiếp nhận và chuyển giao cho nhiều người. Việc xác định đúng bản chất hành vi và làm rõ trách nhiệm của từng người tham gia là yêu cầu quan trọng để không bỏ lọt hành vi mua bán người dưới 16 tuổi.

