Từ tuyên truyền đến đối thoại

Đổi mới tư duy suy cho cùng là hãy nghĩ khác đi, hãy làm khác đi. Làm báo thì luôn phải tính sao cho nhanh hơn, hay hơn, đúng hơn và đẹp hơn. Điều gì hôm qua là hay, hôm nay không còn hay nữa thì phải thay đổi. Bàn về một chữ “hay”, nhà báo Hoàng Tùng, cây bút chính luận hàng đầu của báo giới nước nhà, từng nói đại ý: Các anh nói đủ thứ tính, nào là tính đảng, tính nhân dân, tính trung thực, tính chiến đấu, nhưng có mỗi tính hay thì không thấy.

Đổi mới tư duy, thật ra, kể từ “cái thuở ban đầu Nhân Dân ấy”, 11/3/1951 trở đi, tuyên truyền phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ, xây dựng hậu phương lớn và chế độ xã hội chủ nghĩa ở miền bắc, báo ta đã coi đổi mới là điều khiến cho mình không giống người khác, là sức sống của tờ báo. Đổi mới mang cái tên đơn giản hơn: Cải tiến, thay đổi, sắp xếp lại. Bàn sâu hơn là viết tin thế nào cho chắc, cho trúng và cho hay; viết xã luận thế nào cho sắc sảo, hòa cùng nhịp đi hào sảng của dân tộc, của thời đại; viết bình luận thế nào cho trúng vấn đề bạn đọc đang chờ mong, tinh tường, thấu đáo, mà phải có văn, đọc muốn “nhảy chân sáo, muốn bay lên” cùng chiến thắng thì mới là tay bình luận cự phách (gợi ý của nhà báo, nhà văn Thép Mới).

Loạt bài “Những việc cần làm ngay” với bút danh NVL trên Báo Nhân Dân.

Tháng 8/1985, khi Thép Mới đi dự Liên hoan Thanh niên và sinh viên Thế giới (Festival) lần thứ 12 diễn ra tại Moskva (Liên Xô) trở về, chúng tôi gặp ông lững thững đi trong sân, dưới bóng đa cổ thụ Nhà 71, Hàng Trống. Ông như không nhìn thấy bọn “trẻ con” chúng tôi, miệng lẩm nhẩm đọc: “Ở Moskva có một ngọn lửa âm ỉ cháy, ngọn lửa sáng niềm tin và vững lòng người. Đó là ngọn lửa của thời đại. Ngọn lửa Festival 12”. Sáng hôm sau, trang nhất Báo Nhân Dân đăng trang trọng bài bình luận “Ngọn lửa Festival 12”. Lân la hỏi “Cụ” chuyện nghề, tác giả “Cây tre Việt Nam” thủng thẳng: “Nghĩ cho kỹ, viết cho nhanh. Nháp trước trong đầu, lúc ngồi vào bàn chỉ việc chép ra thôi, gọt giũa, tu từ. Nghề này vô sư vô sách. Muốn nghề ngỗng cho giỏi hơn người thì phải có ngón nghề”.

Tháng 12/1986, Đại hội Đảng lần thứ VI, Đại hội mở đầu công cuộc Đổi mới đất nước. Đổi mới tư duy làm báo nói chung, Báo Nhân Dân nói riêng cũng thật sự rõ dấu ấn từ đây. Thật may mắn, lúc bấy giờ, đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã viết loạt bài “Những việc cần làm ngay” với bút danh NVL trên Báo Nhân Dân. Trong bài báo đầu tiên, đăng ngày 25/5/1987, tác giả yêu cầu: “Các cơ quan tuyên truyền (báo chí, đài phát thanh, đài truyền hình,v.v...) phải phản ánh và lên án, phải chỉ đích danh những cá nhân, những cơ quan, những tổ chức... làm các việc trái với chủ trương của Nghị quyết Trung ương...”. Sau này, trong các buổi hội thảo nghiệp vụ, nhà báo Hữu Thọ khi đó là Tổng Biên tập, nhận định: Loạt bài của tác giả NVL đã tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ, thúc đẩy tư duy đổi mới, dám nhìn thẳng vào sự thật, và đề cao trách nhiệm của cán bộ, cơ quan chức năng trước nhân dân.

Khi nói “từ tuyên truyền đến đối thoại” không có nghĩa là xa rời chức năng cơ bản của báo chí cách mạng là tuyên truyền, cổ động và tổ chức tập thể. Thậm chí vai trò của báo chí trong tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng quan trọng để giữ vững vai trò định hướng dư luận xã hội, tạo đồng thuận, bảo vệ nền tảng tư tưởng, đấu tranh phản bác quan điểm sai trái, đồng thời phản ánh tâm tư, nguyện vọng của nhân dân. Có điều, đó là tuyên truyền nhiều chiều, không tách rời đối thoại.

Nhà báo Hải Đường phát biểu tại Tọa đàm “Báo chí và AI: Chìa khóa đồng hành trong kỷ nguyên mới” do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: NAM NGUYỄN)

Đối với Báo Nhân Dân tính đối thoại được khẳng định rõ nhất từ năm 1998, khi Báo ra 8 trang, tờ báo không chỉ là “Cơ quan Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam” mà còn là “Tiếng nói của Đảng, Nhà nước và Nhân dân Việt Nam”. Để trở thành diễn đàn tin cậy thì tờ báo phải tuyên truyền chính trị một cách có nghệ thuật, đi từ trái tim đến trái tim, người viết trò chuyện cùng người đọc.

Nhà báo Hà Đăng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân những năm đầu đổi mới, từng viết rất nhiều bài về sự nghiệp vĩ đại này của đất nước. Bạn đọc còn nhớ những bài tổng kết nóng ấm hơi thở từ nhà máy, công trường, đồng ruộng: “Dũng sĩ tuổi trăng tròn”, viết về 15 năm đổi mới; “Công cuộc đổi mới: Nhìn từ điểm cao 2005”. Để có những tổng kết toàn diện, sâu sắc này, Báo ta đã có nhiều cách thu hút, tiếp nhận thông tin, trong đó có một thế mạnh là, phối hợp với cấp ủy địa phương, với cơ quan chức năng mở các cuộc hội thảo, nêu ý kiến mà không sợ “hớ”, không sợ “đụng chạm” về những vấn đề: Làm cho sản xuất bung ra; đổi mới nhưng không đổi màu; định hướng mà không đổi hướng; hòa nhập nhưng không hòa tan; giải phóng sức lao động, phân định quyền tự chủ cho hộ nông dân; phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,...

Năm 2026, tròn 40 năm Đổi mới, bước vào kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. Rồi đây báo Đảng sẽ có nhiều chủ đề nóng, chủ đề mới và hay để thảo luận, để gắn quyện hơn nữa tuyên truyền với đối thoại, làm cho đối thoại mà như câu chuyện tâm tình, “bàn” và “luận” thấu đáo chứ không “dạy dỗ”, lên lớp ai. Ý kiến có thể khác nhau, thậm chí trái ngược, nhưng tấm lòng thì trong sáng bởi chỉ có một mục đích duy nhất vì sự phát triển, vì chân lý ở trước mặt, hạnh phúc trong tầm tay, không ai có thể ngăn cản được bánh xe của sự thật băng lên phía trước. Trang báo chỉ thật sự sống khi có cuộc đối thoại âm thầm, chân thành với bạn đọc.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, báo chí hiện đại phát triển vô cùng nhanh chóng. Giờ đây nói đến tòa soạn hội tụ, nhắc đến những thuật ngữ như multimedia, social media, viral... ai cũng thấy quen thuộc, cũng thấy rõ đó là tất yếu, nhất là các nhà báo trẻ. Rất mừng là Báo Nhân Dân lại tiếp tục là một trong những đơn vị đi đầu chuyển đổi số. Điểm nổi bật là, chúng ta đã nỗ lực tìm tòi, sáng tạo nhiều sản phẩm báo chí truyền thông mới. Có sự gắn kết chặt chẽ giữa báo in truyền thống với nền tảng công nghệ, kết nối thế hệ trẻ với lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng, đó chính là thể hiện tư duy, phong cách “đối thoại mới”.

Gần đây, chúng tôi tham dự một cuộc đối thoại ngay trong khuôn viên tòa soạn. Cuộc gặp do Ban Chuyên đề của Báo tổ chức một ngày giáp Tết Bính Ngọ 2026. Tay bắt mặt mừng giữa những người làm báo với các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa, chuyên gia công nghệ. Chỉ kể cho nhau một câu chuyện thôi, rằng chúng mình nên tận dụng, nên cư xử với “ông AI” (trí tuệ nhân tạo) như thế nào? Trong những năm qua, công chúng bị bủa vây bởi “fake news” (tin giả), bởi nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra mà không rõ nguồn gốc, vậy những người làm báo chân chính phải làm gì? Thật nhiều chuyện hay, tuy còn có chỗ hiểu chưa hết, nhưng mà vui, mà bổ ích. Rằng người làm báo hôm nay vô cùng may mắn khi có các công cụ công nghệ hiện đại giúp sức, nhưng hãy coi AI như người giúp việc thông minh, đừng coi nó là ông chủ. Mình dùng AI chớ đừng để AI “dùng” mình. Tư liệu phải kiểm chứng cho kỹ. Văn chương xiêm áo lòe loẹt sẽ không giấu được “tác giả” khuất sau các dòng chữ nhạt nhòa, vô hồn. Ta nhận ra bởi lửa luôn ấm sáng, cháy đến tận mình, “lửa không cần trang phục”. Ta nhận ra bởi mưa không rơi xuống từ hư vô, “mưa rơi không cần phiên dịch”. Ta nhận ra bởi nơi người ta cần ít chữ/người ta hỏi đường, sao anh tả cảnh làm chi (Sổ tay thơ-Chế Lan Viên).

Những yếu kém, sa sút, bất cập vẫn còn đó. Chúng ta, người tổ chức và người viết như chim bay không hết được rừng. Mỗi thời mỗi khác, nhưng những điều chưa tới, chưa hay trong tổ chức và hoạt động của báo chí, cũng như trong rèn luyện bản lĩnh, năng lực, phẩm chất và đạo đức nghề nghiệp của người làm báo thì vẫn còn đó. Truyền thống 75 năm Báo Nhân Dân trong dòng chảy hơn 100 năm Báo chí cách mạng là nguồn khí quyển trong lành để các phóng viên báo Đảng vươn lên, xông pha trên trận tuyến thời phát triển và hội nhập với tư thế xung phong và tâm thế kế thừa, sáng tạo.