Từ UNESCO đến Việt Nam: Hành trình của một tư tưởng giáo dục toàn cầu

Ba mươi năm sau ngày công bố, tác phẩm lần đầu tiên đến với độc giả Việt Nam dưới tên gọi Học tập: Kho báu tiềm ẩn. Không chỉ là một tác phẩm kinh điển về giáo dục có tầm ảnh hưởng toàn cầu, cuốn sách còn mở ra những suy ngẫm về phát triển con người và tương lai của xã hội trong thế kỷ XXI.

Năm 1996, dưới sự chủ trì của Jacques Delors, Chủ tịch Ủy ban châu Âu giai đoạn 1985-1995, Ủy ban Quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ XXI đã trình UNESCO báo cáo Learning: The Treasure Within. Không chỉ đặt nền móng cho tư tưởng học tập suốt đời và bốn trụ cột giáo dục nổi tiếng – học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người, báo cáo còn trở thành một trong những văn kiện có ảnh hưởng sâu rộng nhất của UNESCO về giáo dục trong nửa sau thế kỷ XX.

Ba mươi năm sau, khi thế giới bước vào kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo, nhiều dự báo của thập niên 1990 đã trở nên lạc hậu. Thế nhưng, những luận điểm cốt lõi của Báo cáo Delors vẫn được nhắc lại trong các cuộc thảo luận về tương lai giáo dục. Điều đó cho thấy giá trị của báo cáo không nằm ở việc dự báo sự phát triển của công nghệ, mà ở cách nhìn về con người và mục tiêu của giáo dục.

Nếu nhìn lại lịch sử tư tưởng giáo dục thế giới, Báo cáo Delors đánh dấu một trong những thời điểm hiếm hoi mà giáo dục được đặt trở lại đúng vị trí của nó: không chỉ là công cụ tạo ra tăng trưởng kinh tế hay cung cấp nhân lực cho thị trường lao động, mà trước hết là con đường để con người phát triển đầy đủ những tiềm năng của chính mình.

Điều thú vị là càng bước sâu vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, những câu hỏi của Báo cáo Delors dường như càng trở nên thời sự. Nếu trước đây giáo dục lo lắng về việc truyền đạt tri thức, hôm nay, tri thức chưa bao giờ dễ tiếp cận đến vậy. Nếu trước đây con người được đánh giá bởi khả năng ghi nhớ và xử lý thông tin, ngày nay, máy móc đang thực hiện những công việc ấy với tốc độ vượt xa con người.

Trong bối cảnh đó, giáo dục có lẽ buộc phải quay trở lại với câu hỏi căn bản nhất: điều gì là những năng lực mà con người vẫn cần giữ lại cho riêng mình? Có thể đó là khả năng chung sống với khác biệt, là năng lực phán đoán về đạo đức, là sự đồng cảm, trách nhiệm xã hội, khả năng hợp tác và học tập không ngừng để thích ứng với những điều chưa từng tồn tại trước đây.

Có lẽ cũng vì thế mà sau ba thập kỷ, nhiều người vẫn xem Báo cáo Delors như một chiếc la bàn hơn là một bản hướng dẫn kỹ thuật. Bởi báo cáo không cố gắng dự đoán thế giới sẽ thay đổi ra sao, mà tập trung vào câu hỏi có tính nền tảng hơn nhiều: dù thế giới thay đổi như thế nào, giáo dục cần làm gì để con người vẫn giữ được phẩm giá, tự do và khả năng phát triển của mình.

Trong lời giới thiệu cho ấn bản tiếng Việt, ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, nhận định: “Khi lật mở từng trang của ‘kho tàng’ này, bạn sẽ nhận thấy những trăn trở của Jacques Delors vào cuối thế kỷ trước không những không lạc hậu, mà còn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thế giới hiện đại mang đến cho chúng ta sự thịnh vượng về vật chất nhưng cũng đồng thời đặt ra những thách thức chưa từng có về sự đứt gãy xã hội, về đạo đức máy móc và nỗi cô đơn của con người trong dòng xoáy thông tin.”

Theo ông Jonathan Wallace Baker, những tư tưởng trong báo cáo không chỉ dành cho các nhà hoạch định chính sách hay giới giáo dục, mà còn gợi mở những suy ngẫm cho bất kỳ ai quan tâm tới tương lai của con người trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.

Từ tư tưởng toàn cầu đến chiến lược phát triển của Việt Nam

Việc xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời và phát triển năng lực của mỗi công dân trong suốt vòng đời cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong nhiều chủ trương lớn của Việt Nam những năm gần đây. Theo nghĩa đó, Báo cáo Delors không chỉ mang ý nghĩa tham khảo học thuật mà còn cung cấp một hệ quy chiếu quan trọng cho việc hoạch định chính sách phát triển con người trong dài hạn.

Tinh thần ấy cũng tương đồng với nhiều chủ trương lớn của Việt Nam như đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia và xây dựng xã hội học tập. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, học tập suốt đời không còn chỉ là một khuyến nghị của UNESCO mà đang trở thành một yêu cầu của quá trình phát triển.

Trong nhiều thập kỷ, UNESCO không chỉ là diễn đàn hợp tác quốc tế về giáo dục mà còn là nơi khởi nguồn của nhiều tư tưởng phát triển con người có ảnh hưởng sâu rộng. Báo cáo Delors chính là một trong những di sản trí tuệ tiêu biểu ấy.

Ở góc độ đối ngoại, việc xuất bản Học tập: Kho báu tiềm ẩn bằng tiếng Việt cũng phản ánh sự hợp tác ngày càng sâu rộng giữa Việt Nam và UNESCO trong các lĩnh vực giáo dục, phát triển con người và thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững. Đây không chỉ là sự tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ của thế giới, mà còn là cơ hội để Việt Nam đóng góp nhiều hơn vào các cuộc đối thoại toàn cầu về tương lai giáo dục, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập trong thế kỷ XXI.

Bà Nguyễn Thị Vân Anh, Đại sứ, Trưởng Phái đoàn Đại diện thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO, đánh giá: “Báo cáo cho thấy sự tương đồng sâu sắc giữa tầm nhìn toàn cầu của UNESCO và định hướng phát triển giáo dục của Việt Nam là xây dựng thế hệ con người Việt Nam mới có lòng yêu nước và tự hào dân tộc, đủ bản lĩnh, trí tuệ, năng lực, trình độ, sức khỏe để đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới.”

Những tiếng nói đồng điệu

Một tư tưởng giáo dục chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp nhận, đối thoại và chuyển hóa thành hành động trong từng bối cảnh quốc gia. Với nhiều người làm giáo dục tại Việt Nam, Báo cáo Delors không chỉ là một văn kiện quốc tế, mà còn trở thành một nguồn cảm hứng lâu dài cho nghiên cứu, thực hành và đề xuất chính sách.

Chuyên gia giáo dục Tống Liên Anh - người có nhiều năm thúc đẩy các chính sách và thực tiễn học tập suốt đời tại Việt Nam, đồng thời là dịch giả của cuốn sách chia sẻ: “Từ lần đầu tiên tiếp cận Learning: The Treasure Within vào năm 2013, tôi đã luôn mong một ngày báo cáo này có thể đến với độc giả Việt Nam một cách rộng rãi. Trong hơn một thập kỷ qua, những tư tưởng và khuyến nghị được nêu trong báo cáo đã ảnh hưởng sâu sắc đến cách tôi nhìn nhận giáo dục và trở thành một nguồn tham chiếu quan trọng trong quá trình tôi học hỏi, nghiên cứu, và đề xuất các chính sách thúc đẩy học tập suốt đời tại Việt Nam.

Bởi vậy, 13 năm sau cuộc gặp gỡ đầu tiên ấy, việc được trở thành dịch giả của Học tập: Kho báu tiềm ẩn đối với tôi không chỉ là một công việc chuyên môn, mà còn là sự tiếp nối của một hành trình tri thức và một ước nguyện đã được ấp ủ từ rất lâu.”

Là đồng dịch giả của cuốn sách, bà Nguyễn Thị Vân Anh - một chuyên gia về phát triển bền vững có 17 năm sinh sống và làm việc tại 5 quốc gia khác nhau chia sẻ: “Được dịch cuốn sách là cơ hội tuyệt vời giúp tôi chiêm nghiệm và hiểu sâu sắc hơn về vai trò của giáo dục và học tập suốt đời trong hành trình của mỗi người. Đó là bài học về gìn giữ bản sắc và nguồn cội, giúp cho con người luôn có điểm tựa tinh thần vững vàng, để tự tin bước ra thế giới đầy biến động và bất an. Đó là bài học về tinh thần giáo dục cởi mở và đa dạng, không rập khuôn, cứng nhắc mà giúp nuôi dưỡng những khả năng tiềm ẩn vô biên trong mỗi người.”

Ở góc độ là người khởi xướng những mô hình học tập suốt đời có quy mô và tầm ảnh hưởng sâu rộng, Ông Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Học tập suốt đời, nhấn mạnh rằng những phân tích và kiến nghị của Báo cáo Delors không phải là những lý thuyết xa rời thực tiễn mà mang tầm nhìn xa rộng cùng giá trị vượt thời gian. Tác phẩm không đơn thuần là một báo cáo kỹ thuật, mà là một thông điệp lay động lương tri, gánh vác sứ mệnh hóa giải các cuộc khủng hoảng lớn của thời đại: từ nguy cơ xung đột sắc tộc, tôn giáo, bất bình đẳng xã hội, bất bình đẳng giới, cho đến sự vô cảm và hiểm họa con người bị gạt ra bên lề của sự phát triển.

Trong khi đó, từ góc nhìn của những người làm xuất bản và lan tỏa tri thức, việc đưa một tác phẩm kinh điển đến với độc giả sau ba thập kỷ không đơn thuần là hoạt động xuất bản, mà còn là một nỗ lực đưa những cuộc đối thoại quan trọng của thế giới đến gần hơn với xã hội Việt Nam. TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books, cũng nhận định: “Suốt ba thập kỷ, những giá trị cốt lõi của Báo cáo Delors không hề lạc hậu, mà ngược lại, chúng trở thành chiếc la bàn định hướng sống còn.”

Nếu nhiều người nhìn Báo cáo Delors như một cột mốc trong lịch sử tư tưởng giáo dục thế giới, thì ở góc độ thực tiễn chính sách, giá trị của báo cáo có lẽ nằm ở một điều khác: nó cung cấp một hệ quy chiếu để các quốc gia liên tục tự đặt câu hỏi về mục tiêu cuối cùng của giáo dục.

Từ góc nhìn đó, TS Hoàng Anh Đức, Đại học RMIT, Học giả Klingenstein, Trường Sư phạm, Đại học Columbia, nhận định: “Đối với Việt Nam, bản báo cáo này có một ý nghĩa thực tiễn đặc biệt. Đối với chính Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng như các bộ luật, nghị định, thông tư trong nhiều năm qua, bốn trụ cột của báo cáo vẫn luôn là một lời nhắc nhở thường trực: Liệu một chính sách có thực sự giúp người học biết suy nghĩ, biết hành động, biết sống cùng người khác và biết là chính mình hay không?”

Điều đáng chú ý là dù đến từ những lĩnh vực khác nhau, các ý kiến đều gặp nhau ở một điểm chung: Báo cáo Delors không chỉ là một tài liệu quan trọng về giáo dục.

Một cuộc đối thoại chưa khép lại

Đó là một công trình suy tư về con người, về việc học và về những năng lực cần thiết để mỗi cá nhân có thể phát triển trong một thế giới luôn biến đổi. Báo cáo không chỉ đặt ra bốn trụ cột giáo dục nổi tiếng: học để biết, học để làm, học để chung sống và học để làm người, mà còn bàn đến những vấn đề vẫn còn nguyên tính thời sự hôm nay: toàn cầu hóa, bất bình đẳng, vai trò của giáo viên, giáo dục công dân, xã hội học tập và hợp tác quốc tế trong giáo dục.

Bản dịch tiếng Việt của Học tập: Kho báu tiềm ẩn có lẽ không chỉ đơn thuần là việc giới thiệu tới độc giả trong nước một tác phẩm kinh điển của UNESCO sau ba thập kỷ kể từ ngày ra đời. Xa hơn thế, nó có thể trở thành một chất xúc tác cho những cuộc đối thoại chính sách mới về tương lai giáo dục, về phát triển con người và về cách Việt Nam chuẩn bị cho một xã hội đang được định hình bởi trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và những biến động chưa từng có của thế kỷ XXI.

Ba mươi năm trước, Jacques Delors đặt ra câu hỏi giáo dục phải chuẩn bị gì cho thế kỷ XXI. Ba mươi năm sau, khi trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi gần như mọi lĩnh vực của đời sống, câu hỏi ấy vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Có lẽ đó cũng là giá trị lớn nhất của Học tập: Kho báu tiềm ẩn. Cuốn sách không mang đến những đáp án bất biến, mà mở ra một cuộc đối thoại lâu dài về tương lai của con người. Việc ấn bản tiếng Việt ra đời hôm nay vì thế không chỉ bổ sung thêm một tác phẩm kinh điển vào tủ sách giáo dục, mà còn mở rộng không gian đối thoại giữa Việt Nam và thế giới về phát triển con người trong thế kỷ XXI.