Từ va chạm nhỏ đến bạo lực, ai đang đổ thêm dầu vào lửa?

Hãy hình dung một va chạm nhỏ ở bãi giữ xe: người đàn ông lùi xe, quệt vào chiếc xe máy phía sau. Chủ xe bước tới, giọng gay gắt. Người kia đáp trả. Khi một cánh tay vung lên, có tiếng từ vòng người đứng xem: “Đánh đi, cho chừa!”. Một người khác giơ điện thoại. Vết xước chưa kịp được xem xét, người trong cuộc đã phải đối diện thêm những ánh nhìn chờ đợi một màn hơn thua.

Đó là tình huống giả định nhưng từ đó lại đặt ra câu hỏi thực tế rằng, trước một xung đột, chúng ta đang giúp người khác bình tĩnh hay góp thêm một cú đánh?

Đám đông đổ dầu vào lửa

Tôi cho rằng giới hạn đầu tiên của ứng xử nằm ở chỗ ấy. Bất đồng có thể gay gắt, hành vi sai cần bị phản đối. Nhưng không ai vì mắc lỗi mà mất quyền được đối xử như một con người. Từ giây phút xem việc làm nhục người khác là chính đáng, chúng ta đã “mở cửa” cho bạo lực biểu hiện.

Trong nhiều cuộc cãi vã, điều người ta cố bảo vệ dần chuyển từ quyền lợi cụ thể sang thể diện. Ban đầu là chuyện ai va vào xe ai, sau đó thành chuyện ai dám nói với mình như vậy. Có “khán giả”, lời xin lỗi bỗng bị hiểu thành chịu thua; và người đang nóng giận có thể cố bước tiếp chỉ vì sợ đám đông thấy mình lùi lại, nhu nhược...

Bởi vậy, người chứng kiến có trách nhiệm với không khí mình tạo ra. Theo đó, một câu kích động có thể khiến người đang chần chừ thêm liều lĩnh; hay một tiếng cười lúc ai đó bị tát có thể biến sự đau đớn thành trò vui. Chúng ta thường hỏi người gây bạo lực vì sao không kiềm chế, nhưng cũng cần hỏi người đứng cạnh đã làm gì để cuộc xung đột có cơ hội dừng lại?

Trên mạng, khoảng cách giữa chứng kiến và tham gia còn ngắn hơn. Chỉ cần thêm một lời miệt thị, chia sẻ đoạn phim kèm lời kết tội, chúng ta đã bước vào cuộc. Người bị quay có thể phải nhận hàng nghìn lời phán xét từ những người không biết họ. Một lỗi ứng xử trong vài phút có nguy cơ trở thành dấu vết theo họ dài lâu.

Tôi băn khoăn nhất khi sự tàn nhẫn khoác áo bảo vệ lẽ phải. Có người cho rằng phải chửi thật nặng mới đủ răn đe; phải tìm nơi làm việc, trường học của con cái người sai mới khiến họ nhớ. Nhưng người thân đâu có trách nhiệm chịu phạt thay. Khi đòi công bằng bằng cách gây tổn thương cho người không liên quan, chúng ta đang tạo thêm bất công.

Điều đó không có nghĩa phải im lặng trước cái xấu. Phản đối một hành vi có thể rất dứt khoát: yêu cầu chấm dứt, lưu giữ chứng cứ, báo người có trách nhiệm, đề nghị xử lý. Sức nặng của phản biện nằm ở sự chính xác và căn cứ. Lời chửi về ngoại hình, xuất thân không giúp làm sáng tỏ ai đúng, ai sai.

Cũng cần phân biệt quay phim để bảo vệ chứng cứ với quay để đăng mua vui. Một đoạn ghi hình có thể giúp xác minh sự việc; khi đưa lên mạng kèm suy đoán và thông tin cá nhân, nó có thể tạo ra cuộc truy đuổi, thậm chí vi phạm pháp luật. Trước nút chia sẻ, ta nên tự hỏi: đăng để ngăn nguy hiểm, tìm người hỗ trợ, hay chỉ muốn có thêm tương tác?

Công an thực nghiệm hiện trường một vụ ẩu đả, rượt đuổi trên phố do va chạm giao thông xảy ra ở phường Hạnh Thông, TPHCM hồi tháng 3/2026. Ảnh: CA

"Một điều nhịn, chín điều lành"

Muốn thay đổi, lời khuyên “hãy văn minh” là chưa đủ. Chúng ta cần những cách xử lý đủ cụ thể để dùng lúc cảm xúc dâng cao. Với va chạm nhỏ, có thể bắt đầu bằng việc lùi một bước, hạ giọng, kiểm tra có ai bị thương rồi mới trao đổi thiệt hại. Nếu đối phương đe dọa, ưu tiên giữ khoảng cách, tìm hỗ trợ; đừng cố thắng lý trong tình huống không còn an toàn. Ông bà mình từng nhắc “một điều nhịn chín điều lành” là vì vậy.

Người đứng xem cũng cần biết cách giúp. Có thể nói ngắn: “Dừng lại đã, xem có ai bị thương không”, mời bảo vệ hoặc gọi cơ quan chức năng khi cần. Không phải ai cũng đủ khả năng can thiệp trực tiếp nhưng ai cũng có thể ngừng reo hò, ngừng thúc ép và tránh bao vây khiến người trong cuộc thêm căng thẳng.

Trong gia đình, trẻ cần được thấy người lớn nhận lỗi mà không bị chế giễu. Nếu cha mẹ dùng tiếng quát để giải quyết mọi bất đồng, bài học nhường nhịn sẽ khó thuyết phục. Một lời “ba đã nóng quá” giúp trẻ hiểu rằng xin lỗi vẫn giữ được phẩm giá, không bị xem thường, ngược lại còn nâng cao giá trị. Trường học cũng nên cho học sinh tập xử lý tranh cãi, phản hồi lời xúc phạm và tìm trợ giúp thay vì chỉ yêu cầu ngoan ngoãn.

Cơ quan, khu dân cư, nhóm mạng xã hội cần có quy tắc và người chịu trách nhiệm thực hiện. Khi tranh luận chuyển sang đe dọa, công kích cá nhân, quản trị viên phải can thiệp sớm. Người bị xúc phạm cần một nơi phản ánh rõ ràng. Hòa giải có giá trị khi các bên được lắng nghe; không nên ép người bị tổn thương bỏ qua để tập thể sớm yên chuyện.

Báo chí và người làm nội dung cũng cần tự đặt giới hạn. Tít kích động, hình ảnh lặp đi lặp lại cảnh đánh người, lời dẫn ám chỉ khi chưa đủ thông tin đều có thể kéo dài xung đột. Khi sự việc được làm rõ, thông tin sửa sai cần được đưa đến người đọc bằng sự nghiêm túc tương xứng, dù đính chính thường ít hấp dẫn hơn một lời kết tội.

Với chính mình, tôi nghĩ cần tập chấp nhận cảm giác chưa được nói lời cuối. Có những bình luận đáng để bỏ qua, có những cuộc đối thoại nên hẹn lại khi cả hai bình tĩnh. Dừng tranh cãi không làm sự thật biến mất. Nếu đã đăng lời xúc phạm, hãy gỡ và xin lỗi rõ điều mình làm sai, thay vì trách người khác quá nhạy cảm.

Người nhận ra sai lầm cần có cơ hội sửa chữa; đám đông cũng cần học cách dừng “trừng phạt” khi trách nhiệm đã được xác định. Không thể vừa kêu gọi mọi người sống tốt hơn, vừa khóa chặt con đường để một người trở lại đời sống bình thường.

Pháp luật là ranh giới cần được thực thi, văn hóa ứng xử cần ngăn chúng ta tiến đến ranh giới ấy. Tôi mong trước một người đang bị đám đông vây quanh, mỗi người còn đủ tỉnh táo để hỏi mình đang góp phần giải quyết việc gì. Vết xước trên chiếc xe cần được bồi thường và phẩm giá của con người cũng cần được bảo vệ. 

Tôi tin, một cuộc va chạm có thể khép lại sớm hơn nếu người đứng cạnh biết giữ lại lời kích động ngay khi nó sắp bật ra.