Tư vấn tâm lý học đường: Chuyển từ 'chữa cháy' sang phòng ngừa sớm

Không để học sinh phải “kêu cứu” mới được hỗ trợ

Nói về khái niệm công tác xã hội và tư vấn tâm lý trường học, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh sinh viên, Bộ GD&ĐT Nguyễn Xuân An Việt cho biết, công tác xã hội và tư vấn tâm lý trường học là việc áp dụng các nguyên tắc tâm lý, sức khỏe tinh thần và sự phát triển con người thông qua những chiến lược can thiệp có hệ thống về nhận thức, xúc cảm, hành vi. Hoạt động này tập trung vào sự phát triển cá nhân lành mạnh, phát triển nghề nghiệp cũng như các vấn đề bệnh lý và giải quyết những vấn đề cụ thể liên quan đến tâm lý của một cá nhân.

Trong khi đó, công tác xã hội hướng tới trợ giúp cá nhân, nhóm và cộng đồng giải quyết các vấn đề xã hội, từ những vấn đề vi mô như quan hệ xã hội của cá nhân đến những vấn đề vĩ mô như quyền con người, công bằng xã hội. Theo đó, công tác xã hội và tư vấn tâm lý học đường không nên được hiểu đơn giản là một “phòng tư vấn” để học sinh tìm đến khi gặp khủng hoảng.

PGS.TS Trần Thị Lệ Thu, Viện trưởng Viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhận định, công tác xã hội và tư vấn tâm lý có mục tiêu chung là hỗ trợ học sinh phát triển toàn diện về tâm lý, tăng cường sức khỏe tinh thần, kỹ năng sống, giải quyết những vấn đề khó khăn, qua đó nâng cao chất lượng học tập và rèn luyện. Xã hội ngày càng phát triển, càng nhiều học sinh có biểu hiện của rối loạn tâm lý, rối loạn phát triển và các vấn đề về hành vi. Từ đó, nhu cầu tư vấn tâm lý trong trường học ngày càng tăng cao.

Điểm mới đáng chú ý của dự án “Phát triển Công tác xã hội và Tư vấn tâm lý trong trường học giai đoạn 2026 - 2027” là chuyển mạnh sang cách tiếp cận phòng ngừa từ sớm. Mô hình sẽ được nhân rộng tại 55 trường học thuộc Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Tuyên Quang, Phú Thọ và Thanh Hóa.

Trưởng đại diện GNI tại Việt Nam (Tổ chức Good Neighbors International (GNI) tại Việt Nam là một tổ chức phi chính phủ xuất xứ từ Hàn Quốc, chuyên hoạt động trong lĩnh vực nhân đạo và phát triển cộng đồng - PV) Cho Eun Seung cho rằng, những khó khăn về tâm lý và xã hội mà học sinh gặp phải không chỉ ảnh hưởng đến bản thân các em mà còn có thể tác động tới gia đình, bạn bè, tập thể nhà trường và rộng hơn là toàn xã hội. Từ góc nhìn đó, ông nhấn mạnh phòng ngừa phải được đặt ở vị trí quan trọng trong công tác hỗ trợ học sinh.

Theo ông Cho Eun Seung, sau gia đình, trường học là nơi các em dành nhiều thời gian nhất. Nhà trường vì thế không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức mà còn là không gian quan trọng nâng đỡ sự phát triển toàn diện của trẻ em, từ cảm xúc, các mối quan hệ đến kỹ năng xã hội. Như vậy, công tác xã hội và tư vấn tâm lý vào đúng vị trí của nó: không phải một hoạt động bên lề, mà là một bộ phận gắn với chất lượng và sự an toàn của môi trường giáo dục.

Muốn học sinh hạnh phúc, thầy cô cũng phải thay đổi

Thực tế từ Hệ thống Giáo dục Nguyễn Bỉnh Khiêm cho thấy, từ năm 2011, nhà trường đã xây dựng đội ngũ chuyên viên tâm lý và tổ chức phòng tư vấn tâm lý học đường với nhiều hoạt động đa dạng, hướng tới tư tưởng giáo dục vì sự phát triển của con người và xây dựng trường học hạnh phúc. Nhà trường không chỉ dựa vào chuyên viên tâm lý mà tổ chức tiếp cận toàn diện bằng phương pháp tích hợp, để giáo viên, cán bộ, nhân viên nhà trường và phụ huynh đều có thể tham gia hỗ trợ học sinh khi cần. Việc cập nhật những tiến bộ của khoa học tâm lý, giáo dục hiện đại cũng được tổ chức hằng năm để vận dụng vào thực tế.

TS Nguyễn Văn Hòa, người sáng lập, Chủ tịch Hội đồng trường Hệ thống Giáo dục Nguyễn Bỉnh Khiêm nhấn mạnh: “Muốn xây dựng trường học theo triết lí dạy học làm người thì trước hết thầy cô phải thay đổi, phải thật sự hạnh phúc, đó là một quá trình khó khăn và lâu dài”. Bởi nếu giáo viên chịu áp lực, thiếu kỹ năng hoặc không có môi trường làm việc tích cực thì khó có thể tạo dựng một không gian học đường thực sự an toàn về tâm lý cho học sinh.

Tư vấn tâm lý vì thế không thể chỉ là nhiệm vụ của chuyên viên tâm lý. Giáo viên chủ nhiệm, cán bộ quản lý, nhân viên nhà trường và phụ huynh đều cần có năng lực nhận diện những dấu hiệu bất thường và biết cách phản ứng phù hợp. Quan trọng hơn, học sinh phải cảm thấy mình có thể tìm kiếm sự giúp đỡ mà không bị phán xét.

Từ góc nhìn về giáo dục đạo đức, lối sống, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, trong giai đoạn phát triển mới, giáo dục không chỉ chuẩn bị cho thế hệ trẻ tri thức, kỹ năng mà còn có trách nhiệm bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lòng yêu nước, lòng nhân ái, sự trung thực, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Theo Thứ trưởng, thế hệ trẻ hiện nay trưởng thành trong môi trường có nhiều thay đổi, đặc biệt với sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, các nền tảng số và trí tuệ nhân tạo. Những công nghệ này không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận tri thức mà ngày càng tác động đến cách suy nghĩ, giao tiếp, lựa chọn giá trị và hình thành lối sống của người trẻ. Vì vậy, giáo dục đạo đức, lối sống cần chuyển từ việc giúp học sinh nhận biết điều đúng sang hình thành khả năng lựa chọn điều đúng, thực hành điều đúng và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Đây cũng là một phần quan trọng của công tác phòng ngừa. Một học sinh có khả năng tự nhận thức, tự điều chỉnh, biết tìm kiếm sự hỗ trợ và có kỹ năng ứng xử phù hợp trên môi trường số sẽ có thêm năng lực để ứng phó với những tác động tiêu cực.

Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, đổi mới không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn, mà có thể bắt đầu từ cách tổ chức một giờ sinh hoạt lớp, cách giải quyết một vi phạm, một hoạt động trải nghiệm hay chính cách thầy cô, cha mẹ ứng xử với trẻ. Những thay đổi nhỏ nhưng được thực hiện kiên trì sẽ tạo nên chuyển biến trong từng lớp học, từng nhà trường. Thứ trưởng cũng yêu cầu hạn chế các phong trào hình thức, đánh giá hiệu quả dựa trên sự chuyển biến thực tế của học sinh và mức độ an toàn, hạnh phúc của trường học; phát huy vai trò nêu gương của thầy cô, tăng cường trải nghiệm, tư vấn tâm lý và xây dựng kênh hỗ trợ sớm để học sinh có thể chia sẻ, tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.