Từ việc Mỹ-Trung lập đường dây nóng về sự cố AI đến bài toán phát triển AI an toàn

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (trái) và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại cuộc gặp ở Nhà Trắng, ngày 24/9/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Khi hai đối thủ công nghệ lập kênh liên lạc về sự cố AI

Việc Mỹ và Trung Quốc nhất trí thiết lập một kênh liên lạc về sự cố AI cho thấy rủi ro từ công nghệ này đã trở thành vấn đề cần được xử lý ngay cả giữa những quốc gia đang cạnh tranh quyết liệt về công nghệ. Sau chuyến lịch sử cấp nhà nước dài 3 ngày (23-25/9) của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Washington, hai nước xác nhận sẽ thiết lập kênh liên lạc song phương về các sự cố AI và tổ chức Đối thoại AI Mỹ - Trung để trao đổi về những rủi ro và lợi ích liên quan đến công nghệ này. Ngày 26/9, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết vòng đối thoại tiếp theo dự kiến diễn ra vào tháng 11/2026. Nhà Trắng cũng xác nhận hai nước thiết lập đối thoại và kênh liên lạc song phương về các sự cố liên quan đến công nghệ mà chính quyền Mỹ gọi là "siêu trí tuệ" (SI).

Đường dây liên lạc này không đồng nghĩa Mỹ và Trung Quốc sẽ giảm cạnh tranh AI. Phát biểu với các phóng viên bên ngoài Nhà Trắng hôm 26/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington không có ý định "đạp phanh" cuộc đua công nghệ hoặc chia sẻ lợi thế công nghệ với Trung Quốc. Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho rằng hai nước có năng lực mạnh về AI, có thể cạnh tranh nhưng cũng có thể hợp tác, tiếp tục đối thoại về rủi ro và lợi ích của AI, đồng thời ngăn ngừa việc sử dụng sai mục đích và lạm dụng công nghệ. Như vậy có thể nói cạnh tranh để nâng cao năng lực AI và hợp tác quản lý rủi ro do AI gây ra giữa hai cường quốc AI hàng đầu thế giới đang diễn ra song song.

Từ quản lý sự cố đến phát triển AI an toàn

Sự kiện Mỹ - Trung lập kênh liên lạc về sự cố AI cho thấy phát triển AI an toàn không nhất thiết đồng nghĩa với làm chậm phát triển AI, mà đặt ra yêu cầu xây dựng năng lực quản lý rủi ro tương ứng với năng lực công nghệ. Đây là điểm đáng chú ý khi liên hệ với Việt Nam, bởi Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng đặt yêu cầu phát triển nhanh công nghệ song song với bảo đảm an ninh, an toàn. Cụ thể, Nghị quyết 57 yêu cầu “phát triển nhanh và bền vững, từng bước tự chủ về công nghệ, nhất là công nghệ chiến lược; ưu tiên nguồn lực quốc gia đầu tư cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Phát huy tối đa tiềm năng, trí tuệ Việt Nam gắn với nhanh chóng tiếp thu, hấp thụ, làm chủ và ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến của thế giới”.

An ninh, an toàn vì vậy không phải yêu cầu đứng bên ngoài quá trình phát triển công nghệ mà là một bộ phận xuyên suốt của quá trình này. Nghị quyết 57 xác định “bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”.

Điểm quan trọng là quản lý rủi ro không được biến thành rào cản đối với đổi mới sáng tạo. Nghị quyết 57 yêu cầu “đổi mới tư duy xây dựng pháp luật bảo đảm yêu cầu quản lý và khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy "không quản được thì cấm". Nghị quyết 57 đồng thời cho phép “có cách tiếp cận mở, vận dụng sáng tạo, cho phép thí điểm đối với những vấn đề thực tiễn mới đặt ra. Chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo. Có cơ chế thí điểm để doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới có sự giám sát của Nhà nước”.

Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa phát triển và an toàn bằng yêu cầu không hy sinh mục tiêu này cho mục tiêu kia. Thông báo 24 yêu cầu “không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không vì lo ngại rủi ro mà làm chậm đổi mới sáng tạo”, đồng thời đặt yêu cầu “mọi hệ thống số, cơ sở dữ liệu, nền tảng số phải được thiết kế, xây dựng và vận hành theo yêu cầu bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ đầu”.

Robot trí tuệ nhân tạo (AI) vẽ tranh tại Hội nghị Cấp cao Toàn cầu về Những Triển vọng Tốt đẹp từ AI, ở Geneva, Thụy Sĩ, ngày 30/5/2024. Ảnh tư liệu - minh họa: THX/TTXVN

Không chỉ quản lý rủi ro, phải tiến tới làm chủ công nghệ

Phát triển AI an toàn theo tinh thần Nghị quyết 57 không chỉ là phòng ngừa sự cố mà còn phải gắn với mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ và làm chủ công nghệ. Nghị quyết 57 xác định công nghệ chiến lược là một trong những nội dung trọng tâm, cốt lõi; đặt mục tiêu “từng bước làm chủ một số công nghệ chiến lược, công nghệ số như: AI, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn, điện toán đám mây, chuỗi khối, bán dẫn, công nghệ lượng tử, nano, thông tin di động 5G, 6G, thông tin vệ tinh và một số công nghệ mới nổi”.

Thông báo 24 đẩy yêu cầu làm chủ công nghệ thêm một bước khi nhấn mạnh phải chuyển công nghệ chiến lược thành sản phẩm cụ thể và kết quả có thể đánh giá. Thông báo 24 chỉ rõ cần “tập trung nguồn lực làm chủ và phát triển các công nghệ chiến lược thành sản phẩm cụ thể, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot và tự động hoá, công nghệ sinh học và y sinh, vật liệu và năng lượng, chip bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, thiết bị bay không người lái, công nghệ biển, đại dương vàlòng đất.

Đối với từng công nghệ chiến lược, “phải xác định rõ mục tiêu theo các mốc 1 năm, 3 năm, 5 năm và 10 năm về công nghệ được làm chủ, sản phẩm hình thành, khả năng xuất khẩu và đóng góp cho tăng trưởng, quốc phòng, an ninh, năng lực tự chủ quốc gia”.

Thông báo 24 còn yêu cầu: “Bộ, cơ quan được giao chủ trì không chỉ chịu trách nhiệm về quy trình, thủ tục mà phải chịu trách nhiệm về sản phẩm cuối cùng, kết quả, hiệu quả và tác động thực tế”.

Như vậy, an toàn AI cuối cùng cũng phải được kiểm chứng thông qua quá trình triển khai thực tế chứ không chỉ dừng ở nguyên tắc hoặc quy định. Thông báo 24 yêu cầu chuyển mạnh sang tạo ra sản phẩm, kết quả và giá trị cụ thể; nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết 57 chỉ được coi là hoàn thành khi có "sản phẩm vận hành, dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế và hiệu quả đo đếm được". Kết quả không chỉ dừng ở văn bản, kế hoạch, hội nghị hay thành lập bộ máy mà phải thể hiện bằng công nghệ được làm chủ và lợi ích mang lại cho người dân, xã hội.

Từ việc Mỹ-Trung thiết lập đường dây nóng về sự cố AI có thể thấy, khi năng lực công nghệ càng phát triển, năng lực quản lý rủi ro cũng phải được nâng lên tương ứng. Điều đáng chú ý không phải là Việt Nam có cần một cơ chế tương tự hay không, mà là cách xử lý mối quan hệ giữa phát triển và an toàn. Nghị quyết 57 đã đặt yêu cầu phát triển nhanh, từng bước tự chủ, làm chủ công nghệ chiến lược song hành với bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin; đồng thời cho phép thử nghiệm công nghệ mới nhưng phải có sự giám sát của Nhà nước.

Thông báo 24 tiếp tục làm rõ nguyên tắc này khi yêu cầu không đánh đổi an ninh, an toàn để lấy phát triển, nhưng cũng không để lo ngại rủi ro làm chậm đổi mới sáng tạo. Vì vậy, bài toán phát triển AI an toàn của Việt Nam không chỉ nằm ở khả năng phòng ngừa và xử lý sự cố, mà quan trọng hơn là xây dựng đồng thời năng lực làm chủ công nghệ và năng lực kiểm soát rủi ro, để AI được chuyển hóa thành sản phẩm vận hành, có dữ liệu kiểm chứng, người dùng thực tế, hiệu quả đo đếm được và đóng góp thiết thực cho phát triển đất nước.