Từ vụ án ông Lê Thanh Thản: Đừng nhầm lẫn hiệu quả kinh doanh và trách nhiệm pháp lý
Thời gian này, rất nhiều người, đặc biệt là những người có thu nhập thấp đang sinh sống trong các khu chung cư giá rẻ, hết sức quan tâm đến phiên tòa xét xử ông Lê Thanh Thản, Chủ tịch Tập đoàn Mường Thanh. Những hình ảnh ông Lê Thanh Thản xuất hiện tại phiên tòa cho thấy ông khá bình thản. Nhưng liệu những người mua nhà của ông có được bình thản như thế?

Ông Lê Thanh Thản tại phiên toà sơ thẩm.
Nhờ những dự án nhà giá rẻ của ông mà hàng nghìn gia đình (trong đó có rất nhiều người vùng Nghệ Tĩnh quê tôi, đồng hương với ông Thản) tại Hà Nội có được chỗ ở trong bối cảnh giá bất động sản ngày càng đắt đỏ. Tôi cũng như nhiều người đều ghi nhận đóng góp ấy. Nhưng nếu lấy số người được hưởng lợi để biện minh cho hành vi vi phạm pháp luật thì e rằng chúng ta đang nhầm lẫn giữa hiệu quả kinh doanh và trách nhiệm pháp lý.
Ông Thản có vẻ ngoài giản dị, gần gũi như một người cao tuổi ở quê. Một người dân xây nhà có thể không nắm hết quy định về quy hoạch, giấy phép. Còn người đứng đầu một doanh nghiệp bất động sản lớn, triển khai nhiều dự án hàng nghìn tỷ đồng, chẳng lẽ không biết muốn thay đổi công năng, xây thêm tầng hay thêm cả một tòa nhà thì phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép?
Tại phiên tòa ngày 18/11, theo thông tin được công bố, ông Thản đã thừa nhận việc tự ý chuyển đổi công năng, xây dựng sai quy hoạch và có hành vi gian dối. Có người ví việc ông Thản xây nhà giá rẻ giống như lấy của người giàu chia cho người nghèo. Nhưng xin thưa, đây không phải câu chuyện Robin Hood. Ông Thản không lấy tiền của người giàu để tặng nhà cho người nghèo. Ông kinh doanh bất động sản, người mua phải trả tiền và doanh nghiệp có doanh thu, lợi nhuận từ việc bán nhà.
Đây là một quan hệ kinh tế, trong đó người mua bỏ tiền ra để nhận về một sản phẩm nhà ở đáp ứng những điều kiện nhất định về chất lượng, công năng và tính pháp lý. Họ không phải những người được doanh nghiệp ban phát lòng tốt, càng không phải những người phải chấp nhận rủi ro pháp lý để đổi lấy một căn hộ có giá phù hợp với khả năng tài chính của mình.
Nếu việc xây dựng vượt quy hoạch giúp tăng số lượng căn hộ để bán thì lợi ích kinh tế trước hết thuộc về chủ đầu tư. Trong khi đó, những hệ lụy về hạ tầng, an toàn và tình trạng không được cấp sổ hồng lại có thể đổ lên đầu cư dân, những người mua nhà của ông Thản.
Vậy công ở đâu, lợi thuộc về ai và hậu quả ai phải gánh chịu? Những điều ấy cần được phân định rạch ròi.

Ông Lê Thanh Thản bị cáo buộc chỉ đạo xây dựng dự án CT6 Kiến Hưng vi phạm nghiêm trọng quy hoạch, trong đó "xây chui" cả tháp CT6C với 438 căn hộ.
Cần nhìn nhận rằng, người mua nhà không phải lúc nào cũng có đủ kiến thức và điều kiện để kiểm tra toàn bộ hồ sơ pháp lý của một dự án bất động sản. Họ thường dựa vào thông tin do chủ đầu tư cung cấp, vào hoạt động quảng bá, giao dịch và cả sự hiện diện của các cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình dự án được triển khai. Vì vậy, khi những sai phạm trong xây dựng được phát hiện, không thể mặc nhiên đẩy mọi rủi ro sang phía người mua nhà.
Điều khiến tôi băn khoăn hơn là lời khai của ông Thản rằng trong quá trình xây dựng không có cán bộ nào đến nhắc nhở, thậm chí có người còn động viên xây nhanh. Một ngôi nhà dân cơi nới vài mét vuông có thể bị kiểm tra, nhưng cả tòa chung cư mọc lên ngoài quy hoạch lại không được ngăn chặn kịp thời. Nếu lời khai này có căn cứ thì trách nhiệm quản lý nằm ở đâu? Có hay không việc một số người có trách nhiệm đã làm ngơ vì động cơ vụ lợi?
Một dự án bất động sản không phải công trình nhỏ lẻ, được xây dựng âm thầm trong một thời gian ngắn. Nó có quá trình triển khai, thi công, nghiệm thu và đưa vào sử dụng với sự tham gia của nhiều chủ thể, nhiều cấp quản lý. Bởi vậy, nếu chỉ nhìn nhận trách nhiệm từ phía doanh nghiệp mà không làm rõ trách nhiệm của những người thực thi công vụ thì chưa thể trả lời đầy đủ câu hỏi vì sao sai phạm có thể tồn tại và gây ra những hệ lụy lớn như vậy.
Tôi cho rằng những đóng góp của ông Thản cho thị trường nhà ở có thể được ghi nhận và xem xét trong phạm vi pháp luật cho phép, nhưng không thể dùng để miễn trừ trách nhiệm về những hành vi vi phạm. Bởi nếu cứ tạo ra nhiều lợi ích xã hội là được phép làm trái pháp luật, thì doanh nghiệp càng lớn, càng bán được nhiều nhà sẽ càng có khả năng đứng ngoài những giới hạn mà người khác phải tuân thủ. Đó không phải là công bằng, càng không phải nguyên tắc thượng tôn pháp luật.
Cũng cần phân biệt việc ghi nhận đóng góp xã hội với việc xem xét các tình tiết có ý nghĩa pháp lý trong quá trình giải quyết vụ án. Pháp luật có những quy định cụ thể về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, trong đó có việc người phạm tội có thành tích xuất sắc hoặc có những đóng góp được pháp luật ghi nhận. Tuy nhiên, việc áp dụng những quy định ấy phải dựa trên căn cứ pháp luật và đánh giá của cơ quan tiến hành tố tụng, chứ không thể xuất phát từ sự cảm thông chung chung của dư luận hay số lượng người mua nhà được hưởng lợi.
Tôi mong Tòa án xem xét khách quan, đầy đủ cả trách nhiệm của chủ đầu tư và những người có chức trách quản lý. Thế nhưng, điều tôi mong nhiều hơn là tòa án và các cơ quan chức năng có thẩm quyền cần đưa ra giải pháp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người mua nhà ngay tình. Một xã hội thượng tôn pháp luật không phủ nhận đóng góp của người vi phạm nhưng cũng không thể lấy đóng góp ấy để xóa nhòa hành vi vi phạm.
Suy cho cùng, nhà giá rẻ là một nhu cầu xã hội chính đáng, nhưng không thể vì nhu cầu ấy mà hạ thấp những tiêu chuẩn pháp lý phải được bảo đảm. Người thu nhập thấp càng cần được bảo vệ bởi pháp luật, chứ không phải trở thành đối tượng phải chấp nhận những rủi ro mà người có tiền và quyền quyết định trong hoạt động kinh doanh tạo ra.
