Từ vụ Hải Sapa TV 'hô biến' thịt trâu Ấn Độ: Cách mua hàng online không bị lừa

Mới đây, Vũ Hoàng Hải (Hải SaPa TV) bị khởi tố vì lừa dối khách hàng khi quảng cáo thịt trâu đông lạnh nhập từ Ấn Độ là “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc” để bán trên các nền tảng mạng xã hội.

Vụ việc gây phẫn nộ dư luận này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về mối nguy người tiêu dùng bị “sập bẫy” khi mua hàng trên không gian mạng - một hình thức giao dịch rất phổ biến hiện nay. Vậy làm thế nào để người mua hàng online không bị lừa đảo?

Thay đổi ngay thói quen mua hàng online

Theo ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Đại học Nguyễn Trãi), để tránh nguy cơ mua phải hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc, người tiêu dùng cần chuyển từ tâm lý “mua hàng thuận tiện” sang “mua hàng có kiểm chứng”.

Có nghĩa là không nên mua bất cứ cái gì khi được nghe quảng cáo mà trước khi quyết định, người tiêu dùng phải hình thành một số thói quen cơ bản. Đó là xác định rõ đang mua của ai; kiểm tra lịch sử và mức độ xác thực của gian hàng; so sánh giá; xem thông tin nguồn gốc, nhãn hàng hóa, hóa đơn và chính sách đổi trả.

Đặc biệt, cần nhận diện rủi ro theo từng nhóm hàng. Với thực phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm trẻ em, thiết bị điện hoặc hàng hóa giá trị cao, mức độ thận trọng phải cao hơn hàng tiêu dùng thông thường.

Ngoài ra, nếu thấy giá thấp bất thường, quảng cáo công dụng vượt trội, thúc ép chuyển tiền nhanh, thông tin người bán thiếu minh bạch thì nên coi là những tín hiệu cần kiểm tra thêm.

Ông Huy nhấn mạnh, trong một thị trường có hàng triệu giao dịch mỗi ngày, cơ quan quản lý khó có thể kiểm soát mọi giao dịch. Vì vậy, người tiêu dùng cần tự trang bị kiến thức tiêu dùng và đây là một “lớp phòng vệ” của thị trường.

Mua hàng online thế nào để không bị lừa? (Ảnh minh họa)

Tuy nhiên, để “lớp phòng vệ” này hoạt động tốt, ông Huy tư vấn cơ quan Nhà nước cần xây dựng các chương trình hướng dẫn ngắn, dễ hiểu về kỹ năng mua hàng an toàn trên môi trường số. Nội dung không nên nặng về quy định pháp luật mà tập trung vào tình huống thực tế như cách nhận biết gian hàng đáng tin cậy; kiểm tra nguồn gốc; nhận diện quảng cáo bất thường; bảo vệ thông tin cá nhân; thanh toán an toàn; lưu bằng chứng và cách xử lý khi phát sinh tranh chấp.

Khách hàng phải là nguồn tin cảnh báo sớm

Ông Huy cũng nhấn mạnh, cơ quan chức năng cần tạo kênh phản ánh thật đơn giản để người dân trở thành một nguồn cảnh báo sớm khi thấy có những dấu hiệu bất thường.

“Nếu người tiêu dùng phát hiện sản phẩm nghi giả, không rõ nguồn gốc hoặc có dấu hiệu gây mất an toàn, việc phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền nên được thực hiện thuận tiện, có thể thông qua mã QR, ứng dụng hoặc một đầu mối số thống nhất.

Khi hàng nghìn phản ánh được tổng hợp và phân tích, dữ liệu của người tiêu dùng có thể trở thành “cảm biến thị trường”, giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm điểm nóng, nhóm hàng hoặc gian hàng có nguy cơ để kiểm tra phù hợp”, ông Huy nêu quan điểm.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý Nhà nước nên tiếp tục chuyển từ kiểm tra diện rộng sang khoanh vùng và cảnh báo sớm theo mức độ rủi ro.

Có thể xây dựng hệ thống chấm điểm dựa trên nhóm hàng, lịch sử người bán, nguồn gốc sản phẩm, mức giá bất thường, tỷ lệ khiếu nại, hoàn trả và các dấu hiệu giao dịch khác. Nguyên tắc nên là: rủi ro thấp - thủ tục thuận lợi; rủi ro cao - kiểm soát tương xứng; xuất hiện dấu hiệu bất thường - cảnh báo và xác minh sớm.

Cách tiếp cận này vừa tập trung nguồn lực quản lý vào những khu vực cần thiết, vừa hạn chế ảnh hưởng không cần thiết tới số đông người kinh doanh tuân thủ tốt.

Người dân cần lưu giữ bằng chứng và phản ánh kịp thời với cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường. (Ảnh minh họa)

Giao trách nhiệm cho sàn thương mại điện tử

Ngoài ra, theo ông Huy, nền tảng thương mại điện tử cũng cần trở thành mắt xích quan trọng của hệ thống phòng ngừa. Ngoài định danh người bán, nền tảng có thể ứng dụng dữ liệu và công nghệ để nhận biết sớm những trường hợp bất thường như” hàng thương hiệu có giá thấp đáng kể so với thị trường, gian hàng mới nhưng phát sinh lượng giao dịch rất lớn, tỷ lệ khiếu nại tăng nhanh hoặc một chủ thể liên tục thay đổi tài khoản bán hàng...

Với nhóm hàng có nguy cơ cao, có thể yêu cầu bổ sung chứng từ nguồn gốc trước khi bán; đồng thời cảnh báo người tiêu dùng ngay tại thời điểm giao dịch thay vì chỉ xử lý sau khi thiệt hại đã xảy ra.

Người kinh doanh thường xuyên cần được định danh, đăng ký và thực hiện nghĩa vụ theo quy định; hàng hóa, ngành nghề kinh doanh có điều kiện tiếp tục đáp ứng yêu cầu chuyên ngành. Về dài hạn, có thể xây dựng hồ sơ uy tín số của người bán dựa trên lịch sử kinh doanh, mức độ xác thực, phản hồi khách hàng, tỷ lệ khiếu nại và quá trình tuân thủ. Uy tín khi đó trở thành một loại “tài sản số”: người kinh doanh tốt được thị trường ghi nhận và có thêm lợi thế cạnh tranh.

“Theo tôi, giải pháp bền vững nhất là xây dựng 3 lớp phòng vệ: người dân có kiến thức để tự quản trị rủi ro; nền tảng có công nghệ để phát hiện và cảnh báo sớm; cơ quan quản lý sử dụng dữ liệu để khoanh vùng, giám sát và xử lý phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng không phải làm cho kinh doanh trực tuyến khó hơn mà là làm cho giao dịch an toàn hơn, người bán chân chính thuận lợi hơn và người tiêu dùng tự tin hơn”, ông Huy nhấn mạnh.

Ông Trần Lâm, CEO Julyhouse cũng khuyến cáo, khi mua phải hàng giả, hàng nhái, người tiêu dùng cần báo cáo ngay để sàn khóa gian hàng vi phạm. Trong vòng 24 giờ sau khi nhận hàng, người mua phải kiểm tra kỹ sản phẩm và thương hiệu để kịp thời đổi trả, tránh thiệt hại cho chính mình.

Ở mức độ cao hơn, người dân cần lưu giữ bằng chứng và phản ánh kịp thời với cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Tuy nhiên, thay vì đợi đến khi xảy ra sự cố mới xử lý, người tiêu dùng vẫn nên chủ động hình thành thói quen mua sắm an toàn. Cụ thể, cần kiểm tra kỹ thông tin sản phẩm, đọc đánh giá của người mua trước, ưu tiên lựa chọn gian hàng có chứng nhận chính hãng và sử dụng phương thức thanh toán đảm bảo. Những bước này sẽ giúp hạn chế tối đa nguy cơ mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng.