Từ vụ học sinh đánh cô giáo: Không thể xem nhẹ giáo dục nhân cách

Hình ảnh chụp từ màn hình camera ghi lại sự việc nam sinh tấn công cô giáo tại THPT Mạc Đĩnh Chi, Hà Nội.

Những áp lực thành tích, điểm số

Đoạn clip ghi lại cảnh một nam sinh bất ngờ lao lên bục giảng, đánh cô giáo trong giờ Toán tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội) được lan truyền những ngày vừa qua khiến nhiều người không khỏi bàng hoàng. Vụ việc sau đó được cơ quan chức năng xử lý, làm dấy lên những lo ngại về sự an toàn của giáo viên ngay trong lớp học.

Một hành vi bạo lực xảy ra trong môi trường giáo dục không thể được xem là chuyện bất đồng thông thường giữa thầy và trò. Dù xuất phát từ nguyên nhân nào, việc sử dụng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn đều không thể chấp nhận. Bởi lớp học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức mà còn là nơi học sinh học cách ứng xử, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình.

PGS.TS. Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia tâm lý giáo dục cho rằng, tất cả những hành vi bạo lực đều đáng lên án và cần phải được xử lý nghiêm.

Tuy nhiên, theo chuyên gia Trần Thành Nam, cần phân biệt giữa biện pháp giáo dục trong nhà trường và trách nhiệm pháp lý đối với hành vi vi phạm pháp luật.

Ông Nam phân tích: “Chúng ta cũng cần phải phân biệt được vấn đề nào chúng ta có thể là kỷ luật ở trong nhà trường thông qua sử dụng những hình thức giáo dục thay thế hoặc cam kết không còn tái diễn hành vi. Nhưng trách nhiệm pháp lý của những người thực hiện hành vi thì chúng ta lại phải xử lý theo một hệ thống khác”.

Quan điểm này cho thấy, xử lý bạo lực học đường cần được thực hiện trên cả hai phương diện: Bảo đảm tính nghiêm minh và duy trì mục tiêu giáo dục. Kỷ luật không thể chỉ dừng ở một bản kiểm điểm hay lời cam kết chung chung, nhưng cũng không nên tách rời việc giúp học sinh hiểu rõ sai phạm, nhận thức hậu quả và thay đổi hành vi.

“Muốn ngăn chặn bạo lực học đường, không thể chỉ trông chờ vào kỷ luật sau mỗi vụ việc, mà cần xây dựng văn hóa tôn trọng từ gia đình, nhà trường đến xã hội, trong đó người lớn phải nêu gương và học sinh phải hiểu rõ giới hạn của quyền bày tỏ chính kiến”.

Nếu chỉ dừng lại ở sự phẫn nộ, yêu cầu xử lý nghiêm hay những lời lên án trên mạng xã hội, chúng ta vẫn chưa chạm tới câu hỏi quan trọng hơn: Điều gì cần được thay đổi để những hành vi tương tự không tiếp tục xảy ra?

Thực tế trong nhiều năm, giáo dục vẫn phải đối diện với áp lực thành tích, điểm số và các kỳ thi. Phụ huynh quan tâm đến kết quả học tập, nhà trường nỗ lực nâng cao chất lượng dạy học, học sinh chịu sức ép phải đạt được những mục tiêu cụ thể. Đó đều là những nhu cầu có thật nhưng nếu quá trình trưởng thành của một đứa trẻ chỉ được đánh giá bằng điểm số và thành tích, những năng lực quan trọng như kiểm soát cảm xúc, giải quyết xung đột, tôn trọng giới hạn của người khác rất dễ bị xem nhẹ.

Một học sinh học giỏi chưa chắc đã biết cách kiềm chế cơn giận. Giáo dục vì thế không thể chỉ trả lời câu hỏi học sinh biết bao nhiêu, đạt thành tích gì mà còn phải quan tâm các em đang hình thành nhân cách như thế nào.

Trong môi trường giáo dục lành mạnh, các em cần được quyền đặt câu hỏi, nêu ý kiến, phản ánh điều chưa đúng và trình bày những khó khăn của mình. Một học sinh biết phản biện không phải là học sinh thiếu lễ phép; ngược lại, khả năng trao đổi thẳng thắn, có lý lẽ là kỹ năng cần thiết trong quá trình trưởng thành.

Nhưng quyền bày tỏ chính kiến không đồng nghĩa với quyền xúc phạm, đe dọa hay xâm phạm thân thể người khác. Bất đồng cần được giải quyết bằng đối thoại, bằng việc trình bày quan điểm và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết, chứ không phải bằng hành vi bạo lực. Đây là ranh giới học sinh cần được hướng dẫn rõ ràng, thay vì chỉ nghe những lời nhắc nhở chung chung về lễ phép hay vâng lời. Các em phải hiểu rằng mình có quyền nói lên điều không hài lòng, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm về cách nói và hành động của mình.

PGS. TS. Trần Thành Nam. (Ảnh NVCC)

Trách nhiệm từ gia đình đến nhà trường

Bạo lực học đường không thể được ngăn chặn chỉ bằng một quyết định kỷ luật sau khi sự việc xảy ra. Muốn phòng ngừa hiệu quả, cần nhìn nhận cả những yếu tố có thể góp phần hình thành hành vi, từ cách ứng xử trong gia đình, môi trường học đường đến khả năng nhận diện và hỗ trợ những khó khăn của học sinh.

Theo PGS.TS. Trần Thành Nam, ngành giáo dục cần kết hợp các biện pháp giáo dục với hình thức giám sát nhằm ngăn chặn hành vi bạo lực tái diễn. Nhà trường cần tìm hiểu nguyên nhân, đánh giá những yếu tố tâm lý, gia đình và môi trường học đường có liên quan, từ đó xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp.

Trước hết, người lớn phải làm gương. Trẻ em không chỉ học từ những điều cha mẹ, thầy cô nói mà còn từ cách người lớn hành xử mỗi ngày. Những điều tưởng như nhỏ nhặt ấy góp phần hình thành cách trẻ nhìn nhận các mối quan hệ và lựa chọn cách ứng xử của mình.

Trong gia đình, việc đầu tư cho học tập là cần thiết nhưng không thể thay thế sự đồng hành về cảm xúc và nhân cách của trẻ. Cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện với con, tìm hiểu những mối quan hệ ở trường, những áp lực các em gặp phải và cách các em phản ứng khi xảy ra mâu thuẫn. Khi trẻ có những thay đổi đáng chú ý trong cảm xúc hoặc hành vi, việc lắng nghe và tìm kiếm hỗ trợ kịp thời là điều cần thiết.

Nhà trường cũng cần nhìn nhận trách nhiệm của mình một cách toàn diện. Phần lớn giáo viên vẫn tận tụy với nghề, nỗ lực truyền đạt tri thức và đồng hành cùng học sinh. Đặc biệt, giáo viên cần được bảo vệ trước các hành vi đe dọa, bạo lực, đồng thời phải được nhắc nhở và xử lý nghiêm khi vi phạm đạo đức nghề nghiệp.

Vì vậy, sự tôn trọng trong trường học phải được xây dựng từ cả hai phía. Giáo viên có trách nhiệm giữ chuẩn mực nghề nghiệp, công bằng và lắng nghe học sinh; học sinh có trách nhiệm tuân thủ quy định, tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Từ vụ việc tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi vừa qua, yêu cầu tăng cường bảo đảm an toàn trường học càng trở nên cấp thiết. Nhà trường cần rà soát quy trình tiếp nhận thông tin, phát hiện nguy cơ và xử lý tình huống xung đột; bảo đảm giáo viên, học sinh có thể phản ánh sự việc mà không sợ bị đe dọa hay bỏ qua. Khi xảy ra sự cố, việc bảo vệ người bị ảnh hưởng, phối hợp với cơ quan chức năng và hỗ trợ tâm lý cần được triển khai kịp thời.

Đặc biệt, công tác tư vấn tâm lý học đường cũng cần được quan tâm đúng mức. Học sinh cần được hướng dẫn nhận diện cảm xúc, kiểm soát cơn giận, giải quyết bất đồng không dùng bạo lực và tìm kiếm sự trợ giúp khi không thể tự xử lý vấn đề. Giáo viên cần được trang bị kỹ năng nhận diện sớm dấu hiệu khó khăn, giảm “leo thang” xung đột và ứng phó an toàn khi xảy ra tình huống nguy hiểm.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, ngành giáo dục cần có những biện pháp giáo dục đi kèm và những hình thức giám sát để ngăn chặn tái diễn những cái hành vi này ở học sinh khác ngay trong môi trường học đường.

Tư vấn tâm lý không thể trở thành giải pháp thay thế cho trách nhiệm quản lý và bảo đảm an toàn của nhà trường. Công tác này cần được kết nối với ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, gia đình và các chuyên gia phù hợp. Mọi biện pháp hỗ trợ phải dựa trên đánh giá cụ thể, không gắn nhãn học sinh hay mặc nhiên coi một em có khó khăn tâm lý là nguy cơ gây bạo lực.

Điều quan trọng, giáo dục nhân cách không phải nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục. Gia đình cần đồng hành với con, nhà trường cần tạo môi trường an toàn, công bằng. Trong khi đó, xã hội cần lan tỏa cách ứng xử văn minh dù trên mạng xã hội hay ngoài đời thực.

Giá trị cốt lõi của giáo dục đạo đức nằm ở việc giúp người trẻ biết tôn trọng, biết phân biệt đúng sai, có khả năng tự chủ và dám chịu trách nhiệm khi mắc lỗi. Bởi một nền giáo dục tốt không chỉ đào tạo những học sinh có kiến thức, mà còn giúp các em hiểu rằng quyền tự do của mỗi người luôn đi cùng trách nhiệm...