Từ vụ nam sinh 15 tuổi tấn công bạn học: Đừng xem nhẹ dấu hiệu bất thường

Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh lý giải về những dấu hiệu bất thường và biện pháp can thiệp đối với trẻ có nguy cơ bạo lực

Nhận biết dấu hiệu

Vụ nam sinh sinh năm 2011 dùng hung khí tấn công bạn học tại TP Hồ Chí Minh khiến 5 học sinh bị thương một lần nữa đặt ra yêu cầu nhận diện sớm những bất ổn ở trẻ.

Theo thông tin của cơ quan công an, nam sinh từng được khám, điều trị tại bệnh viện; thời gian gần đây có biểu hiện tâm lý, cảm xúc chưa ổn định và tiếp cận những nội dung tiêu cực trên mạng xã hội.

Từ vụ việc, TS Đặng Vũ Cảnh Linh – Chuyên gia tâm lý cho rằng, điều quan trọng không phải nhanh chóng quy một đứa trẻ vào "nhóm nguy cơ", mà là nhận diện đúng những thay đổi về tâm lý, cảm xúc và hành vi để có sự hỗ trợ phù hợp.

Theo TS. Linh, tuổi vị thành niên có nhiều biến động về tâm sinh lý và hành vi xã hội. Trẻ bắt đầu hình thành cái tôi, nhạy cảm trong các mối quan hệ, trong khi kỹ năng kiểm soát cảm xúc còn hạn chế. Vì vậy, nóng nảy, thất thường, phản ứng, chống đối hay một số hành vi lệch chuẩn chưa hẳn là dấu hiệu nguy hiểm.

Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh - Chuyên gia tâm lý

Những thay đổi đáng lưu ý đôi khi rất đời thường: trẻ ít nói, lầm lì, thu mình, khó gần, dễ cáu giận; thay đổi cách ăn nói, ăn mặc, thói quen sinh hoạt hoặc môi trường giao tiếp. Có em mặc cảm, tự ti, khép kín; cũng có em tự tin thái quá, thích thách thức, phá vỡ chuẩn mực, muốn chứng tỏ mình.

Một biểu hiện riêng lẻ chưa nói lên nhiều điều. Điều cần nhìn là diễn biến: các dấu hiệu có kéo dài, xuất hiện ngày càng nhiều và chuyển theo chiều hướng tiêu cực hay không. Khi đó, cha mẹ, thầy cô cần chủ động tìm hiểu thay vì chỉ xem đó là "tâm lý tuổi mới lớn".

Đáng chú ý hơn là khi cảm xúc tiêu cực chuyển thành tâm thế đối đầu với người khác. Theo TS. Linh, nếu trẻ liên tục nhắc lại những tổn thương, xúc phạm; cho rằng mình bị coi thường, đối xử bất công; phải nhẫn nhịn nhưng không được chia sẻ hay giải tỏa, tức giận và thù ghét có thể tích tụ, từ đó xuất hiện những suy nghĩ bạo lực.

Mạng xã hội có thể tác động thêm vào quá trình này. Những hình mẫu lệch lạc như "giang hồ", trả thù, dùng sức mạnh để giải quyết mâu thuẫn có thể ảnh hưởng đến nhận thức của trẻ, nhất là khi các em tiếp xúc thường xuyên mà thiếu sự định hướng, phản biện của người lớn.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ dấu hiệu cảnh báo với chẩn đoán. Những biểu hiện trên chỉ là tín hiệu để người lớn quan sát, tìm hiểu và hỗ trợ; không phải căn cứ để kết luận một đứa trẻ sẽ có hành vi bạo lực hay có vấn đề về sức khỏe tâm thần. Việc sàng lọc, chẩn đoán phải dựa trên chuyên môn.

TS. Linh cho rằng, điều đáng lo còn nằm ở việc người lớn đôi khi chưa đủ hiểu trẻ để đồng hành, chia sẻ và uốn nắn kịp thời. Phòng ngừa vì thế phải bắt đầu trước khi những bất ổn tích tụ thành hành vi cực đoan.

Hòa nhập nhưng không buông lỏng

Theo cơ quan chức năng, nam sinh trong vụ việc từng được khám, điều trị tại bệnh viện. Từ chi tiết này, TS. Đặng Vũ Cảnh Linh lưu ý không thể đánh giá sức khỏe tâm thần của một học sinh bằng cảm tính.

Các vấn đề tâm lý ở trẻ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, từ yếu tố sinh học, thể chất đến áp lực học tập, quan hệ gia đình, bạn bè, môi trường xã hội, những xung đột trong đời sống và tác động của không gian mạng. Biểu hiện cũng đa dạng, từ căng thẳng, lo âu, trầm cảm, rối loạn cảm xúc đến rối loạn về hành vi. Vì vậy, trẻ cần được sàng lọc, chẩn đoán và điều trị theo đúng chuyên môn. Một học sinh từng được điều trị không vì thế mà phải bị nhìn nhận như một "học sinh nguy hiểm".

TS. Linh cho rằng giáo dục hòa nhập là cách tiếp cận đúng và nhân văn. Trẻ từng có vấn đề về sức khỏe tâm thần cần được trở lại học tập, giao tiếp, vui chơi bình thường để phục hồi và không bị mặc cảm, kỳ thị.

Nhưng ổn định không có nghĩa mọi hỗ trợ chấm dứt. Sức khỏe tâm thần có thể chịu tác động trở lại khi trẻ gặp áp lực mới, quay về môi trường cũ hoặc tiếp tục đối diện với những nguyên nhân từng gây khủng hoảng. Vì vậy, gia đình, nhà trường và cơ sở y tế cần phối hợp theo dõi việc học tập, sinh hoạt, cảm xúc, quan hệ xã hội và những thay đổi trong hành vi của trẻ.

Những dấu hiệu mới xuất hiện hoặc tái diễn như mất kiểm soát cảm xúc, chống đối cực đoan, đe dọa, suy nghĩ trả thù, tự gây hại hoặc gây hại cho người khác cần được đánh giá lại bởi người có chuyên môn và can thiệp kịp thời.

Theo TS. Linh, ranh giới cần giữ rất rõ: không kỳ thị trẻ có vấn đề về sức khỏe tâm thần, nhưng cũng không được xem nhẹ những nguy cơ liên quan đến tâm lý và hành vi. Hòa nhập phải đi cùng hỗ trợ, điều trị phải đi cùng theo dõi.

Giáo dục phải theo kịp trẻ

Mạng xã hội khiến việc giáo dục trẻ ngày nay phức tạp hơn. Khi phát hiện con tiếp xúc với nội dung bạo lực, kích động, cổ súy trả thù hoặc tham gia các hội, nhóm độc hại, phản ứng của cha mẹ có thể quyết định việc trẻ mở lòng hay tìm cách che giấu.

Theo TS. Linh, tuổi vị thành niên vốn tò mò, thích khám phá cái mới, cái khác lạ. Việc một em bị hấp dẫn bởi nội dung cực đoan chưa đồng nghĩa các em hoàn toàn tin hoặc sẽ làm theo. Điều quan trọng là giúp trẻ hình thành năng lực tự nhận biết và tự điều chỉnh.

Bởi vậy, cha mẹ không nên chỉ bắt đầu bằng quát mắng, giật điện thoại, cắt tiền, tước quyền lợi hay trừng phạt. Những cách này có thể khiến trẻ chống đối, giấu giếm và tìm cách tiếp cận nội dung độc hại kín đáo hơn. Cách giáo dục mang tính bạo lực còn có thể khiến trẻ tiếp tục nhận thức rằng mâu thuẫn được giải quyết bằng sức mạnh, áp đặt và trừng phạt.

Thay vào đó, cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu, lắng nghe và tôn trọng cảm xúc của con; cùng trẻ phân tích điều gì đúng, điều gì sai và vì sao nội dung ấy có thể gây ảnh hưởng tiêu cực. Giáo dục bền vững không phải làm cho trẻ sợ sai, mà giúp các em hiểu đúng để tự lựa chọn hành vi đúng.

TS. Linh cho rằng cha mẹ hôm nay cần vừa là người định hướng, vừa biết làm bạn với con. Khi những cách giáo dục quen thuộc không còn hiệu quả, cha mẹ nên tìm sự tư vấn thay vì tiếp tục bảo thủ, độc đoán.

Bởi trẻ hôm nay tiếp xúc sớm với công nghệ, các quan hệ xã hội và nhiều hệ giá trị khác nhau. Điều đúng, sai, tốt, xấu có khi đan xen, thậm chí bị đảo lộn trên không gian mạng. Vì vậy, "không thể dùng một cách giáo dục cũ cho mọi tình huống mới".

Nhà trường cũng cần chủ động hơn. Giáo viên chủ nhiệm phải quan tâm đến những học sinh có biểu hiện bất thường, thường xuyên xung đột, chống đối hoặc thay đổi rõ về tâm lý, hành vi; đồng thời phối hợp với gia đình để tìm cách giáo dục phù hợp. Mỗi học sinh là một trường hợp khác nhau.

Với những học sinh cần được theo dõi, nhà trường phải bảo đảm an toàn cho tập thể nhưng không gắn nhãn hay cô lập các em. Theo dõi phải đi cùng ghi nhận tiến bộ, hỗ trợ và tôn trọng quyền được học tập, giao tiếp bình thường.

Về phía học sinh, TS. Linh nhấn mạnh 4 nhóm kỹ năng: nhận biết và kiểm soát cảm xúc; giải quyết mâu thuẫn không bằng bạo lực; tự bảo vệ trên không gian mạng; tìm kiếm sự trợ giúp.

Các em cần biết dừng lại, rời khỏi xung đột khi đang mất kiểm soát; biết đối thoại, thương lượng, tìm người hỗ trợ thay vì hẹn nhau "giải quyết", kéo thêm bạn bè hoặc biến xung đột trên mạng thành trả thù ngoài đời.

Đồng thời, các em phải biết nhận diện những hội nhóm cổ súy bạo lực, thù hận, trả thù, tôn vinh các hình mẫu lệch chuẩn; biết phản biện, từ chối và rời khỏi môi trường độc hại. "Đông người tin không có nghĩa là đúng; lan truyền mạnh cũng không có nghĩa là tích cực", TS Linh lưu ý.

Khi bị bắt nạt, đe dọa, mất kiểm soát cảm xúc hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại mình, làm hại người khác, trẻ cần biết tìm đến cha mẹ, thầy cô, chuyên gia hoặc một người lớn đáng tin cậy. Báo cho người lớn khi một người bạn có dấu hiệu nguy hiểm không phải là phản bội bạn, mà có thể là cách bảo vệ bạn.

Theo ông Linh, trẻ không chỉ cần được dạy cách học giỏi và khẳng định mình. Các em cần biết thất bại mà không tuyệt vọng, bị xúc phạm mà không trả thù, tức giận mà không dùng bạo lực và tìm người giúp đỡ trước khi quá muộn.