Thế nào là 'ruột đau chín chiều'?

Theo An Chi, “chín chiều” trong câu “ruột đau chín chiều” không chỉ chín buổi chiều hay chín hướng, mà bắt nguồn từ thành ngữ “cửu hồi trường”, chỉ cảm giác ruột gan đau quặn thắt.

“Ruột đau chín chiều” là cách nói quen thuộc để diễn tả nỗi đau đớn, day dứt đến quặn lòng. Tuy nhiên, cụm từ “chín chiều” dễ khiến người đọc hiểu theo nghĩa đen, rằng đó là chín buổi chiều hoặc chín phương hướng.

Theo học giả An Chi, “chiều” trong câu này có nguồn gốc từ chữ “chìu”, từng được Huình-Tịnh Paulus Của ghi nhận trong Đại Nam quấc âm tự vị với nghĩa “chỗ uất khúc, vạy vỏ”. Đây cũng là nét nghĩa gốc liên quan đến cách dùng hiện nay của “chiều” trong những từ như “chiều hướng”, “đường một chiều”.

An Chi cho rằng “ruột đau chín chiều” là cách dịch ý khá sát của thành ngữ Hán “cửu hồi trường”, nghĩa là “chín lần quặn ruột”. Cách nói này thường xuất hiện trong văn chương để diễn tả nỗi đau khiến ruột gan như bị xoắn lại.

Ông dẫn câu của Giản Văn Đế nhà Lương: “Bi dao dạ hế, cửu hối trường”, có thể hiểu là đêm buồn dài dặc, chín lần ruột quặn. Tư Mã Thiên cũng từng viết “Trường nhất nhật nhi cửu hồi”, nghĩa là một ngày mà ruột quặn chín lần.

Theo An Chi, nét nghĩa “uất khúc, vạy vỏ” của chữ “chìu” mà Huình-Tịnh Paulus Của ghi nhận khá tương ứng với nghĩa “quanh”, “quặn” của chữ “hồi” trong “cửu hồi”. Vì vậy, “chín chiều” có thể được xem là bản dịch rất sát về mặt ý nghĩa của “cửu hồi”.

Tuy nhiên, do cấu trúc “chín chiều” về hình thức giống những cách nói như “đường một chiều” hoặc “một sớm một chiều”, cụm từ này mới dễ bị hiểu nhầm thành chín buổi chiều hoặc chín hướng.

An Chi cũng lưu ý rằng chữ “chìu” trong cách ghi của Huình-Tịnh Paulus Của, nếu viết theo chính tả hiện nay, cần được viết là “chiều”. Huình-Tịnh Paulus Của từng dùng cách viết “chìu” cho nhiều trường hợp mà tiếng Việt hiện đại viết là “chiều”, như “chiều theo”, “chiều lòng” hay “trăm chiều”.