Từ vụ Thứ trưởng Hoàng Trung bị khởi tố: Vẫn câu chuyện thao túng 'giấy phép con'

Mã số vốn là những công cụ quản lý cần thiết để bảo đảm tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo thông tin từ Bộ Công an, quá trình mở rộng điều tra vụ án liên quan hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố, bắt tạm giam ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cùng về tội Nhận hối lộ.

Hai bị can khác gồm bà Nguyễn Thị Hà, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch vùng 7, và bà Bế Thị Thu Hiền, Trạm trưởng Trạm Kiểm dịch Hữu Nghị - Lạng Sơn, bị khởi tố, bắt tạm giam về tội Giả mạo trong công tác.

Đây là diễn biến mới nhất trong quá trình Bộ Công an mở rộng vụ án xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy cùng các đơn vị, cá nhân liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.

Theo cơ quan điều tra, ông Hoàng Trung và ông Nguyễn Quang Hiếu đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn. Các bị can còn can thiệp, chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; mua, bán trái phép mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói.

Khởi tố, bắt tạm giam ông Hoàng Trung - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Những hành vi sai phạm trên gây thiệt hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người trồng, doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng, gây thất thu đặc biệt lớn cho ngân sách Nhà nước và ảnh hưởng xấu đến uy tín, thương hiệu của toàn bộ ngành nông sản Việt Nam.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu được cấp theo các nghị định thư ký với nước nhập khẩu, gắn với diện tích và chủ thể cụ thể. Mã số cơ sở đóng gói cũng là điều kiện quan trọng để xác định nguồn gốc, kiểm soát chất lượng nông sản trước khi xuất khẩu.

Cơ quan điều tra phát hiện trong lĩnh vực xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc đã hình thành hoạt động mua bán trái phép mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm. Kết quả điều tra bước đầu xác định ông Hoàng Trung và ông Nguyễn Quang Hiếu đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu tạo ra “giấy phép con” nhằm phục vụ lợi ích nhóm và trục lợi số tiền đặc biệt lớn.

Hai bị can còn bị cáo buộc can thiệp, chỉ đạo cấp dưới cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; thực hiện việc mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói.

Điều kiện để nông sản được xuất khẩu chính ngạch, trong đó có mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm vốn là những công cụ quản lý cần thiết để bảo đảm tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, khi những công cụ quản lý này bị vận hành thiếu minh bạch, bị biến thành những "cửa ải" phụ thuộc vào sự phê duyệt của một số cá nhân, thì hình thành cơ chế xin - cho, lợi ích nhóm.

Trong quá trình hội nhập, đặc biệt khi nông sản Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào các thị trường lớn, yêu cầu về tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc ngày càng nghiêm ngặt. Việc các nước nhập khẩu yêu cầu mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói là một thông lệ phổ biến nhằm kiểm soát dịch bệnh, bảo đảm chất lượng hàng hóa và bảo vệ người tiêu dùng. Đối với Việt Nam, xây dựng hệ thống mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất theo chuỗi giá trị. Đây cũng là điều kiện để nông sản không chỉ xuất khẩu theo đường tiểu ngạch mà có thể tham gia những thị trường chính thức, có giá trị cao.

Nhưng công cụ quản lý chất lượng đã bị biến dạng thành một loại "giấy phép con" và quyền tiếp cận thị trường không còn phụ thuộc vào năng lực sản xuất, chất lượng sản phẩm mà bị chi phối bởi khả năng tiếp cận những người có quyền quyết định.

Xuất khẩu nông sản là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu nông dân và sự phát triển của một ngành kinh tế quan trọng. Mỗi quyết định liên quan đến mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói hay kiểm soát chất lượng đều có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp và người sản xuất.

Mỗi khi một quy trình quản lý trở thành rào cản, người chịu ảnh hưởng đầu tiên thường là doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người nông dân. Họ có thể mất cơ hội xuất khẩu, mất hợp đồng, thậm chí mất thị trường chỉ vì những thủ tục không rõ ràng hoặc những khâu phụ thuộc quá nhiều vào quyết định hành chính.

Vì vậy, sau vụ việc liên quan đến Thứ trưởng Hoàng Trung, điều cần thiết không chỉ là xử lý nghiêm theo quy định pháp luật đối với những cá nhân sai phạm, mà còn phải tiếp tục rà soát lại toàn bộ cơ chế quản lý liên quan.

Khi giấy phép được sử dụng đúng mục đích, nó là công cụ bảo vệ chất lượng và uy tín quốc gia. Nhưng nếu giấy phép trở thành "cánh cửa quyền lực" để tạo ra sự phụ thuộc, nó sẽ trở thành công cụ để trục lợi và là lực cản đối với đổi mới, sáng tạo và phát triển.