Từ vụ tòa kiến nghị khởi tố bất thành: Luật quy định thế nào?

Vừa qua, trong quá trình giải quyết vụ án tranh chấp hợp đồng vay tài sản, TAND TP Long Xuyên (nay là TAND Khu vực 9 - tỉnh An Giang) đã có văn bản gửi Cơ quan CSĐT Công an tỉnh An Giang và VKSND TP Long Xuyên (nay là VKSND Khu vực 9 - tỉnh An Giang) kiến nghị khởi tố vụ án hình sự vì có dấu hiệu tội phạm.

Theo nhận định của Tòa, một bên đương sự trong vụ án đã đưa ra thông tin gian dối để chiếm đoạt tiền nên có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

Tuy nhiên, tháng 12-2025, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh An Giang đã có văn bản phản hồi cho biết quan hệ vay mượn tiền giữa các đương sự là quan hệ dân sự nên không có căn cứ khởi tố vụ án hình sự.

Vậy tòa án có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự hay không?

HĐXX trong một vụ án hình sự. Ảnh minh họa/PLO

Luật sư Lê Thành Công, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết luật có quy định về việc phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng để tránh bỏ lọt tội phạm.

Cụ thể, Điều 18 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025) đã quy định trách nhiệm, nguyên tắc chung trong việc khởi tố, xử lý vụ án hình sự, đó là khi phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm khởi tố vụ án, áp dụng các biện pháp để xác định tội phạm và xử lý người phạm tội, pháp nhân phạm tội.

Khoản 3 Điều 144 BLTTHS cũng nêu rõ khi một vụ việc có dấu hiệu tội phạm thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiến nghị khởi tố bằng văn bản và gửi kèm theo chứng cứ, tài liệu liên quan cho Cơ quan điều tra, VKS có thẩm quyền xem xét, xử lý.

Trước ngày 1-1-2025 (thời điểm Luật Tổ chức TAND 2024 có hiệu lực), đối với vụ án hình sự, nếu trong quá trình xét xử tại tòa mà HĐXX xét thấy có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm thì HĐXX có quyền ra quyết định khởi tố vụ án hoặc yêu cầu VKS khởi tố vụ án hình sự.

Tuy nhiên, sau ngày 1-1-2025, nếu tại phiên tòa hình sự phát hiện bỏ lọt tội phạm thì HĐXX chỉ có quyền yêu cầu VKS khởi tố vụ án hình sự (khoản 4 Điều 153 BLTTHS).

Đó là đối với vụ án hình sự, còn trong vụ án dân sự (chẳng hạn vụ việc nêu trên), hiện hành không có quy định nào cho phép Tòa án, HĐXX được quyền khởi tố vụ án, yêu cầu khởi tố vụ án mà chỉ cho phép Tòa án có quyền gửi văn bản đến Cơ quan điều tra, VKS có thẩm quyền để kiến nghị khởi tố nếu phát hiện có dấu hiệu tội phạm.

Sau khi nhận được văn bản kiến nghị khởi tố và tài liệu từ Tòa án, Cơ quan điều tra sẽ tiến hành quy trình giải quyết kiến nghị khởi tố theo quy định tại Điều 147 BLTTHS.

Cụ thể, CQĐT có 20 ngày để kiểm tra, xác minh. Nếu vụ việc phức tạp, thời hạn này có thể kéo dài thêm 02 tháng, và có thể gia hạn thêm tối đa không quá 02 tháng nữa. Sau khi xác minh, CQĐT sẽ ra một trong ba quyết định: Quyết định khởi tố vụ án hình sự; Quyết định không khởi tố vụ án hình sự hoặc Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố.

Luật sư Lê Thành Công cũng cho biết thêm, khi tòa án phát hiện có dấu hiệu tội phạm và gửi văn bản kiến nghị khởi tố thì thẩm phán được phân công giải quyết vụ án có thể ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự với lý cần đợi kết quả giải quyết vụ án khác có liên quan hoặc sự việc được pháp luật quy định là phải do cơ quan, tổ chức khác giải quyết trước mới giải quyết được vụ án theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Lúc này, vụ án dân sự đang bị tạm đình chỉ sẽ phụ thuộc vào kết quả trả lời của Cơ quan điều tra. Trường hợp CQĐT quyết định không khởi tố vụ án hình sự, điều này đồng nghĩa với việc hành vi tranh chấp chỉ mang tính chất dân sự, không cấu thành tội phạm. Tòa án sẽ căn cứ vào Điều 216 BLTTDS 2015 ra quyết định tiếp tục giải quyết vụ án dân sự.

Trường hợp vụ án có dấu hiệu hình sự và được khởi tố thì vụ án sẽ được giải quyết theo quy định của Bộ luật Hình sự. Các yêu cầu dân sự của đương sự (như đòi lại tiền, bồi thường thiệt hại, hủy hợp đồng...) sẽ được giải quyết trong vụ án hình sự.