Từ vụ vi phạm môi trường của Phú Minh Vina ở Phú Thọ: Kiến nghị thanh tra quản lý chất thải trên phạm vi toàn quốc

Thanh tra Chính phủ vừa kiến nghị Thủ tướng Chính phủ giao cơ quan này chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND các tỉnh, thành phố xây dựng chuyên đề thanh tra việc chấp hành pháp luật trong quản lý, vận chuyển và xử lý chất thải trên phạm vi toàn quốc.

Kiến nghị được đưa ra sau khi Thanh tra Chính phủ ban hành Kết luận thanh tra số 648 về việc chấp hành pháp luật trong hoạt động quản lý, vận chuyển, xử lý chất thải tại Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina, doanh nghiệp có nhà máy xử lý chất thải công nghiệp, chất thải y tế tại Khu xử lý rác thải xã Trạm Thản, tỉnh Phú Thọ.

Từ một vụ việc, đặt vấn đề kiểm soát toàn bộ dòng chất thải

Theo kết luận thanh tra, ngày 1/7/2025, Công ty Phú Minh Vina ký hợp đồng “thuê và bàn giao phương tiện vận chuyển” với Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ vận tải Đức Minh Khôi.

Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina - Ảnh: TTCP

Tính đến ngày 28/6/2026, đơn vị vận tải đã thực hiện 533 chuyến xe, vận chuyển khoảng 12.318 tấn chất thải từ Nhà máy Phú Minh Vina để đổ trái phép tại một số địa điểm thuộc Hà Nội và Phú Thọ. Thanh tra Chính phủ xác định vụ việc có dấu hiệu của tội Gây ô nhiễm môi trường và đã chuyển hồ sơ, tài liệu tới cơ quan điều tra để xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Kết luận thanh tra còn chỉ ra việc doanh nghiệp ký 4 hợp đồng vận chuyển, xử lý tro xỉ lò đốt và chất thải rắn công nghiệp thông thường, với tổng khối lượng theo sổ sách, chứng từ khoảng 10.582,8 tấn.

Tuy nhiên, kết quả thanh tra cho thấy số chất thải này chủ yếu được vận chuyển từ xưởng số 2 của nhà máy đến bãi rác của Xí nghiệp xử lý chất thải Trạm Thản. Trong khi xưởng số 2 là khu vực chứa chất thải nguy hại, kết quả phân tích mẫu tại ô chôn lấp cho thấy tổng dầu mỡ khoáng vượt ngưỡng chất thải nguy hại theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường.

Ngoài ra, Thanh tra Chính phủ xác định khoảng 1.160 tấn chất thải không được xử lý theo quy định, trong đó có 691,3 tấn chất thải nguy hại. Doanh nghiệp còn bị xác định tiếp nhận, xử lý vượt công suất được cấp phép hơn 31.215 tấn và có chênh lệch hơn 35.211 tấn chất thải nguy hại trong báo cáo qua 3 năm.

Những con số trên cho thấy vấn đề quản lý chất thải không chỉ nằm ở công đoạn xử lý cuối cùng. Một dòng chất thải sau khi rời cơ sở phát sinh có thể trải qua nhiều khâu: phân loại, lưu giữ, bàn giao, vận chuyển, tiếp nhận và xử lý. Nếu một mắt xích không được kiểm soát hoặc thông tin giữa các khâu không được đối chiếu đầy đủ, nguy cơ chất thải đi sai địa điểm, sai phương thức xử lý hoặc bị đưa ra môi trường có thể phát sinh. Dưới góc độ kinh tế môi trường, đây còn là vấn đề phân bổ chi phí.

Hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải phát sinh chi phí mà chủ nguồn thải hoặc đơn vị có trách nhiệm phải chi trả. Nếu chất thải thay vì được xử lý đúng quy trình lại bị đưa tới địa điểm không được phép, phần chi phí lẽ ra dành cho xử lý môi trường có nguy cơ bị chuyển thành chi phí ngoại ứng cho xã hội.

Khi đó, cộng đồng và Nhà nước có thể phải gánh thêm chi phí kiểm tra, xử lý ô nhiễm, phục hồi môi trường và giải quyết những hệ quả liên quan, trong khi chủ thể phát sinh hoặc tiếp nhận chất thải đã không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tương ứng.

Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xác định một doanh nghiệp có giấy phép môi trường hay có hợp đồng chuyển giao chất thải hay không, mà quan trọng hơn là phải kiểm soát được chất thải thực tế đã đi đâu, khối lượng bao nhiêu, được ai tiếp nhận và cuối cùng được xử lý bằng phương thức nào.

Kiến nghị thanh tra trên phạm vi toàn quốc

Từ kết quả thanh tra tại Công ty Phú Minh Vina, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan thực hiện những nội dung thuộc chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền.

Đáng chú ý, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng giao Thanh tra Chính phủ chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND các tỉnh, thành phố xây dựng chuyên đề thanh tra việc chấp hành pháp luật trong quản lý, vận chuyển và xử lý chất thải trên phạm vi toàn quốc.

Riêng tại Hà Nội và Phú Thọ, Thanh tra Chính phủ đề nghị UBND hai địa phương rà soát, thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động thu gom, vận chuyển, tiếp nhận và xử lý chất thải trên địa bàn; báo cáo kết quả về Thanh tra Chính phủ trước ngày 10/11/2026.

Chất thải được chở đến bãi rác của Xí nghiệp xử lý chất thải Trạm Thản thuộc Công ty Cổ phần Xử lý chất thải Phú Thọ (ảnh TTCP)

Kiến nghị thanh tra trên phạm vi toàn quốc vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài việc xử lý những vi phạm tại một doanh nghiệp cụ thể.

Trong bối cảnh hoạt động sản xuất công nghiệp ngày càng mở rộng, khối lượng chất thải phát sinh tăng và chuỗi thu gom – vận chuyển – xử lý có thể liên quan tới nhiều doanh nghiệp, nhiều địa phương, việc quản lý theo từng cơ sở riêng lẻ sẽ khó phát hiện đầy đủ những khoảng trống xuất hiện trong quá trình chuyển giao.

Một hệ thống quản lý hiệu quả cần bảo đảm khả năng truy xuất dòng chất thải xuyên suốt từ chủ nguồn thải, đơn vị vận chuyển, đơn vị tiếp nhận, công nghệ xử lý, sản phẩm hoặc chất thải sau xử lý.

Đặc biệt với chất thải nguy hại, sự chênh lệch giữa khối lượng tiếp nhận, khối lượng báo cáo và khối lượng thực tế được xử lý không chỉ là vấn đề hồ sơ. Nếu không kiểm soát được phần chênh lệch, câu hỏi quan trọng nhất sẽ là lượng chất thải đó thực tế đã đi đâu.

Ở một khía cạnh khác, việc tăng cường thanh tra cũng cần góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng trong ngành xử lý chất thải.

Những doanh nghiệp đầu tư đầy đủ công nghệ, thiết bị, nhân lực và thực hiện đúng quy trình môi trường phải gánh chi phí xử lý thực tế. Trong khi đó, nếu một đơn vị cắt giảm chi phí bằng cách xử lý không đúng quy định hoặc chuyển chất thải ra ngoài hệ thống mà không bị phát hiện kịp thời, chính doanh nghiệp tuân thủ pháp luật có thể rơi vào thế bất lợi về chi phí.

Do đó, kiểm soát chặt dòng chất thải vừa là yêu cầu bảo vệ môi trường, vừa góp phần bảo đảm nguyên tắc người gây ô nhiễm phải chịu chi phí, hạn chế việc chuyển chi phí môi trường từ doanh nghiệp sang Nhà nước và cộng đồng.

Từ vụ việc tại Phú Minh Vina, kiến nghị xây dựng chuyên đề thanh tra trên phạm vi toàn quốc đặt ra một yêu cầu quan trọng hơn đối với quản trị chất thải: không chỉ quản lý bằng giấy phép và hợp đồng, mà phải quản lý được hành trình thực tế của chất thải cho đến điểm xử lý cuối cùng.

Khi mỗi tấn chất thải có thể được truy xuất từ nơi phát sinh đến nơi tiếp nhận và phương thức xử lý, những khoảng trống trong chuỗi quản lý mới có thể từng bước được thu hẹp. Đây cũng là điều kiện để chi phí môi trường được tính đúng, tính đủ và đặt đúng vào chủ thể có trách nhiệm, thay vì để hậu quả cuối cùng chuyển sang cộng đồng và ngân sách xã hội.