Từ xưởng đèn lồng Hội An đến Kanagawa

Rời xưởng thủ công Hội An khi chiếc đèn vừa thành hình, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại trở lại Nhật Bản, tham gia triển lãm điêu khắc nhóm Việt Nam - Nhật Bản mang chủ đề “Đối thoại” tại tỉnh Kanagawa. Từ cuộc thực hành cùng nghệ nhân phố Hội đến cuộc gặp gỡ nghệ thuật giữa các nhà điêu khắc hai nước, hành trình ấy cho thấy những nhịp kết nối văn hóa được khơi mở từ chính quá trình sáng tạo.

Khi chiếc đèn lồng trở thành tác phẩm tạo hình

Những ngày cuối tháng 10, tại các không gian thực hành ở Hội An, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại cùng nghệ nhân, nghệ sĩ địa phương miệt mài hoàn thiện một tác phẩm đèn lồng. Không đơn thuần tạo nên sản phẩm trang trí phục vụ lễ hội, quá trình thực hành còn là dịp để những người làm nghề phố Hội tiếp cận một cách nhìn mới về hình khối, kết cấu, chất liệu và khả năng biểu đạt của ánh sáng.

Sau những ngày cùng làm việc, trao đổi kỹ thuật và thử nghiệm chất liệu, chiếc đèn dần thành hình. Rời xưởng thủ công Hội An, ông trở lại Nhật Bản. Tại tỉnh Kanagawa, ông tham gia triển lãm điêu khắc nhóm Việt Nam - Nhật Bản mang chủ đề “Đối thoại”, giới thiệu 31 tác phẩm của 18 nghệ sĩ điêu khắc thuộc nhiều thế hệ, gồm 13 nghệ sĩ Việt Nam và 5 nghệ sĩ Nhật Bản.

Đây là lần đầu tiên một triển lãm quy tụ đông đảo các nhà điêu khắc đương đại tiêu biểu của Việt Nam được tổ chức ở nước ngoài. Thông qua các tác phẩm được đặt cạnh nhau, "Đối thoại" tạo nên cuộc gặp gỡ giữa những dấu ấn nghệ thuật riêng biệt, đồng thời gợi mở những điểm đồng điệu và khác biệt trong tư duy sáng tạo của hai nền văn hóa. Hoạt động là một điểm nhấn giao lưu văn hóa trong chuyến thăm Nhật Bản, góp phần thúc đẩy sự hiểu biết và kết nối giữa nhân dân hai nước.

Từ cuộc thực hành cùng nghệ nhân Hội An đến cuộc gặp gỡ nghệ thuật giữa các nhà điêu khắc hai nước, hành trình của điêu khắc gia Đàm Đăng Lại, một nghệ sĩ có quá trình sáng tác tại Việt Nam và Nhật Bản, tham gia nhiều hoạt động điêu khắc, triển lãm trong nước và quốc tế, trở thành một điểm nối đáng chú ý trong dòng chảy giao lưu văn hóa Việt Nam - Nhật Bản.

Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản, ngày 9.11, tại Tòa nhà Trụ sở chính quyền tỉnh Kanagawa, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và phu nhân đã tham quan Triển lãm Điêu khắc nhỏ Việt Nam-Nhật Bản với chủ đề “Đối thoại” và nghe giới thiệu một số tác phẩm tiêu biểu.

Triển lãm được khởi xướng từ ý tưởng của phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và được Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản cùng Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tổ chức với sự phối hợp của chính quyền tỉnh Kanagawa. (Nguồn ảnh: Đ.Đ.L)

Triển lãm “Đối thoại” là cuộc hội ngộ nghệ thuật của các nghệ sĩ điêu khắc Việt Nam và Nhật Bản, tuy không phải triển lãm cá nhân của nghệ sĩ Đàm Đăng Lại nhưng sự tham gia của ông tại đây tạo nên một kết nối trực tiếp với hoạt động sáng tạo vừa diễn ra ở Hội An. Hai không gian nghệ thuật khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở tinh thần chia sẻ, tìm kiếm tiếng nói chung và tôn trọng những khác biệt trong cách biểu đạt.

Nếu tại Hội An, điêu khắc gia Đàm Đăng Lại cùng nghệ nhân địa phương tiếp cận chiếc đèn lồng truyền thống bằng tư duy tạo hình đương đại và kinh nghiệm chế tác Neputa của Nhật Bản, thì tại Kanagawa, ông góp tiếng nói nghệ thuật của mình vào một không gian triển lãm chung. Từ chất liệu, hình khối của chiếc đèn lồng đến ngôn ngữ điêu khắc, hành trình ấy gợi mở khả năng kết nối giữa thực hành thủ công và sáng tạo nghệ thuật đương đại.

Cuộc gặp gỡ tại Hội An diễn ra chiều 27.10 trong khuôn khổ workshop (chương trình làm việc) do Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An phối hợp tổ chức cùng với Legacy Brand

Trong workshop “Khám phá kỹ thuật làm đèn lồng Neputa (Nhật Bản) và thực hành bản địa” ở Hội An, Đàm Đăng Lại trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm chế tác dòng đèn lồng lễ hội Neputa nổi tiếng của vùng Aomori, Nhật Bản. Những trải nghiệm với nghệ thuật điêu khắc cùng quá trình sáng tác tại Nhật Bản đã tạo nên góc nhìn riêng của Đàm Đăng Lại khi tiếp cận chiếc đèn lồng – vật thể quen thuộc trong đời sống văn hóa Hội An.

Không chỉ nhìn chiếc đèn ở công năng chiếu sáng hay hình thức trang trí, ông tiếp cận nó như một tác phẩm tạo hình, nơi kết cấu, tỷ lệ, màu sắc, bề mặt và ánh sáng cùng tham gia tạo nên ngôn ngữ nghệ thuật.

Điều đáng chú ý trong cuộc giao lưu tại Hội An là kỹ thuật Neputa không được giới thiệu như một khuôn mẫu để người thợ địa phương sao chép. Thay vào đó, những kinh nghiệm về xử lý chất liệu, tạo hình, tổ chức kết cấu và khai thác ánh sáng được đặt trong mối tương quan với nghề làm đèn lồng bản địa.

Các nghệ nhân Hội An cùng Đàm Đăng Lại thực hành kỹ thuật Neputa, kết cấu và khai thác ánh sáng đặt trong mối tương quan với nghề làm đèn lồng bản địa

Trong quá trình thực hành, Đàm Đăng Lại cùng các nghệ nhân Hội An sử dụng những mảng giấy Washi sau khi vẽ và tô màu, rồi tỉ mỉ dán, ghép cố định lên bộ khung dây thép và gỗ đã định hình. Quá trình ấy đòi hỏi sự phối hợp giữa tư duy tạo hình của người nghệ sĩ và kỹ năng thủ công của người thợ. Chất liệu, kỹ thuật từ Nhật Bản được thử nghiệm trong điều kiện thực hành tại địa phương, qua đó mở thêm khả năng sáng tạo cho chiếc đèn lồng Hội An.

Sản phẩm hoàn thiện vì thế không phải là một chiếc đèn Neputa được đưa nguyên mẫu vào phố cổ, mà là kết quả của quá trình tiếp nhận, chọn lọc và sáng tạo trên nền tảng nghề truyền thống địa phương. Đó cũng là điều làm nên ý nghĩa của cuộc gặp gỡ: học hỏi kỹ thuật và tư duy tạo hình của bạn, nhưng không đánh mất ngôn ngữ riêng của mình.

Nhịp nối hướng về lễ hội bên sông Hoài

Cuộc thực hành với nghệ thuật Neputa diễn ra trong quá trình chuẩn bị Lễ hội Đèn lồng Quốc tế Hội An 2026, dự kiến tổ chức từ ngày 3 đến 6.12 với chủ đề “Hội An - Sắc màu di sản”. Theo phương án trưng bày đang được xây dựng, lễ hội dự kiến có khoảng 30 cụm đèn lồng nghệ thuật quy mô lớn, cùng các không gian trải nghiệm nghề, giao lưu nghệ nhân và trình diễn nghệ thuật.

Mô hình đèn lồng do nghệ sĩ Đàm Đăng Lại và các nghệ nhân, nghệ sĩ Hội An hoàn thành

Trong tổng thể ấy, các mô hình mang dấu ấn Nhật Bản dự kiến có sự tham gia, hỗ trợ của một số đơn vị từ Nhật Bản. Theo thông tin ban đầu, các thành phố Sakai, Namerikawa, công ty Takara hỗ trợ 2 cụm trang trí đèn lồng Nhật và Đại học Shimane trang trí 40 đèn lồng ở tuyến đường Nguyễn Thị Minh Khai trong khu phố cổ Hội An.

Đây sẽ là những điểm nhấn giao lưu bên cạnh các tác phẩm khai thác chất liệu, hình ảnh và câu chuyện văn hóa bản địa. Các phương án cụ thể còn được triển khai, hoàn thiện theo điều kiện tổ chức của lễ hội.

Với Đàm Đăng Lại, cuộc thực hành tại Hội An vì thế không chỉ là một hoạt động trao đổi kỹ thuật riêng lẻ. Những thử nghiệm từ xưởng thủ công có thể tiếp tục được nhìn nhận trong không gian lễ hội, nơi các cách tiếp cận đèn lồng khác nhau cùng hiện diện. Câu chuyện về sự giao thoa giữa nghệ thuật Neputa và nghề làm đèn lồng Hội An cũng từ đó có thêm cơ hội đến gần công chúng.