Tục nhuộm lá móng - một nét đẹp văn hóa dịp Tết Đoan Ngọ

Những ngón tay được bọc kín để nhuộm bằng lá móng. Ảnh: TTXVN phát

Trước Tết Đoan Ngọ, những đứa trẻ luôn trong tâm trạng háo hức, quây quần bên gia đình, người thân để chờ người lớn giã lá móng nhuộm đỏ những móng tay với niềm tin xua đuổi điều xấu, đón may mắn và khỏe mạnh. Trải qua hàng chục năm, tập tục giản dị ấy không chỉ là nét đẹp văn hóa mà còn trở thành ký ức tuổi thơ của biết bao thế hệ người dân miền biển nơi đây. Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, sắc đỏ của lá móng vẫn hiện diện trên những đầu ngón tay trẻ nhỏ như một sợi dây kết nối ký ức, văn hóa và gắn kết tình thân của cộng đồng cư dân miền biển.

Rộn ràng đêm nhuộm lá móng nơi làng biển

Những ngày đầu tháng Năm Âm lịch, không khí Tết Đoan Ngọ len lỏi trong từng ngõ xóm các làng ven biển Diễn Châu. Đặc biệt vào ngày 4/5 Âm lịch, từ sáng sớm người dân bắt đầu tất bật chuẩn bị cho tục nhuộm móng tay. Các cụ già, người lớn trong làng đều tranh thủ thời gian đi tìm những cây vông già trong xóm để hái lá. Loại lá này có bản rộng, mềm, rất thích hợp để bọc bên ngoài phần lá móng đã giã nát. Ngoài lá vông, người ta có thể thay thế bằng lá dâu, lá mướp, lá cây cà pháo hoặc lá chuối non. Hoàn tất việc tìm lá để bọc những đầu ngón tay, người lớn sẽ đi chợ để mua lá móng - nguyên liệu chính giúp nhuộm đỏ móng tay.

Ở chợ quê, bên cạnh những thức quà quen thuộc của ngày Tết Đoan Ngọ, những bó lá móng xanh mướt trở thành mặt hàng được nhiều người tìm mua. Lá móng là loại cây dân dã, lá nhỏ, có màu xanh đậm, hình dáng khá giống với lá rau quế, khi giã nát sẽ tiết ra chất nhầy, để lâu sẽ tạo màu đỏ tự nhiên.

Chiều 4/5 Âm lịch, khi tiếng sóng biển rì rào vọng vào làng, tiếng chày giã lá móng cũng bắt đầu vang lên khắp các xóm biển Diễn Châu. Những chiếc cối đá, cối gỗ được mang ra sử dụng sau nhiều tháng cất giữ. Nhà không có cối thì dùng bát sứ và cán dao để giã lá. Tiếng người dân í ới gọi nhau xin thêm lá vông, lá móng vang lên khắp các con ngõ: “Nhà còn lá vông không cho tôi xin vài chiếc”, “Cho tôi xin thêm ít lá móng để nhuộm đủ cho bọn trẻ”, “Bên này còn vôi tôi, có lấy thì sang mang về mà dùng”... Những câu “xin”, “nhờ vả” tưởng chừng giản đơn ấy lại chứa đựng biết bao nghĩa tình làng xóm, góp phần làm bền chặt hơn mối quan hệ cộng đồng của cư dân vùng biển.

Giã lá móng bằng cối, chày gỗ để lá móng nát nhỏ, dùng để đắp từng nhúm lên các móng tay của trẻ nhỏ, sau đó bọc kín bằng lá vông hoặc lá cây cà pháo, lá dâu tằm hoặc lá chuối non. Ảnh: TTXVN phát

Khi mặt trời khuất sau rặng phi lao, công việc nhuộm móng tay mới thực sự bắt đầu. Lá móng được rửa sạch, giã nhuyễn rồi trộn thêm vài giọt nước cốt chanh và một chút vôi tôi để màu lên tươi và bền hơn. Người lớn nhẹ nhàng đắp lá lên từng móng tay của trẻ nhỏ, sau đó dùng lá vông, lá dâu, lá cà pháo hoặc lá chuối non bọc kín rồi buộc lại cẩn thận.

Với trẻ em làng biển, đêm mùng 4 tháng 5 Âm lịch luôn là một đêm đặc biệt. Các em đi ngủ sớm hơn mọi ngày trong niềm háo hức, mong chờ sáng hôm sau được mở lớp lá bọc để ngắm sắc đỏ hiện lên trên những chiếc móng tay.

Và khi bình minh vừa ló rạng, tiếng cười nói đã vang khắp các con ngõ nhỏ. Lũ trẻ ríu rít gọi nhau, khoe những bàn tay đỏ thắm sau một đêm nhuộm móng. Mỗi sắc đỏ không chỉ mang theo niềm vui trẻ thơ mà còn là ký ức đẹp về một nét văn hóa dân gian được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Sau một đêm nhuộm bằng lá móng, móng tay của trẻ nhỏ sẽ có màu đỏ hoặc màu cam sẫm. Ảnh: TTXVN phát

Gìn giữ nét đẹp văn hóa dân gian

Theo các bậc cao niên ở những làng biển Diễn Châu, tục nhuộm móng tay bằng lá móng trong dịp Tết Đoan Ngọ bắt nguồn từ quan niệm dân gian về việc xua đuổi tà khí, cầu mong sức khỏe và bình an. Người xưa tin rằng đây là thời điểm dương khí trong năm đạt đến cực thịnh, còn sắc đỏ trên những đầu ngón tay tượng trưng cho may mắn, mang ý nghĩa bảo vệ trẻ nhỏ khỏi ốm đau, bệnh tật.

Ông Hồ Văn Giáo, người dân xóm Quyết Thắng, cho biết từ thuở nhỏ ông đã được bố mẹ nhuộm móng tay bằng lá móng mỗi dịp Tết Đoan Ngọ. Theo quan niệm của các thế hệ đi trước, những chiếc móng tay đỏ thắm không chỉ gửi gắm ước mong con trẻ khỏe mạnh mà còn góp phần hình thành ý thức giữ gìn vệ sinh, chăm sóc bản thân. Vì vậy, cả bé trai và bé gái đều được nhuộm móng tay trong dịp này. Số lượng móng cần nhuộm nhiều hay ít tùy thuộc vào sở thích của mỗi cháu.

Với nhiều người dân làng biển, sắc đỏ của lá móng còn gắn với những ký ức tuổi thơ không thể phai mờ. Chị Hồ Thị Hằng, ở xóm Quyết Thắng, vẫn nhớ những khi bà nội ngồi bên hiên nhà tỉ mẩn giã lá móng rồi nhuộm cho từng đứa cháu. Cả đêm, lũ trẻ háo hức chờ đợi, sáng sớm thức dậy chỉ mong được tháo lớp lá bọc để ngắm những đầu ngón tay đỏ thắm. Dù bà đã đi xa nhiều năm, nhưng màu đỏ của lá móng và những kỷ niệm ấm áp bên bà vẫn luôn hiện hữu trong ký ức của chị.

Lá móng, nguyên liệu chính để nhuộm móng tay cho trẻ em trong dịp Tết Đoan Ngọ của người dân các làng biển xã Diễn Châu (Nghệ An). Ảnh: TTXVN phát

Trước đây, tại các xã ven biển, bãi ngang như Hải Châu, Diễn Châu, An Châu, Quỳnh Phú... (Nghệ An), tục nhuộm móng tay bằng lá móng rất phổ biến. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, ở nhiều nơi, phong tục này đã dần mai một. Tại nhiều làng biển xã Diễn Châu, phong tục này vẫn được gìn giữ một cách tự nhiên trong đời sống cộng đồng. Những cây lá móng có tuổi đời hàng chục năm vẫn được các gia đình gìn giữ, chăm sóc để tạo nguồn nguyên liệu chủ đạo trong việc nhuộm móng tay cho trẻ em mỗi khi Tết Đoan ngọ về.

Điều đáng quý là những người gìn giữ phong tục ấy chính là các bà, các mẹ. Họ lặng lẽ truyền lại cho con cháu những giá trị văn hóa đã gắn bó với nhiều thế hệ. Mỗi dịp Đoan Ngọ, họ lại chuẩn bị lá móng, tìm lá vông, lá dâu hay lá cà pháo, tỉ mỉ thực hiện từng công đoạn như cách ông bà, cha mẹ đã từng làm. Trong ánh mắt của người bà, người mẹ luôn ánh lên niềm vui khi thấy con cháu háo hức chờ đợi đôi bàn tay với những chiếc móng đỏ thắm vào sáng hôm sau.

Bà Hồ Thị Thắng, ở xóm Đông Lộc, xã Diễn Châu cho biết niềm vui lớn nhất của người già mỗi dịp Đoan Ngọ là được nhìn thấy con cháu thích thú nâng niu những đôi bàn tay nhuộm đỏ. Bởi hơn cả một phong tục dân gian, điều được trao truyền qua từng chiếc móng tay đỏ thắm chính là tình yêu thương gia đình, sự gắn kết cộng đồng và niềm tự hào về bản sắc quê hương.

Màu đỏ trên móng tay trẻ nhỏ là màu của tình yêu thương từ bàn tay bà, tay mẹ, màu của niềm tin về sức khỏe, bình an và những điều tốt đẹp. Giữa nhịp sống hiện đại ngày nay, khi trẻ em quen thuộc với các thiết bị điện tử thì những trò chơi dân gian và phong tục truyền thống càng trở nên quý giá. Tục nhuộm lá móng vì thế không chỉ là một nét sinh hoạt văn hóa mà còn là chiếc cầu nối giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn, về những giá trị tinh thần đã nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ cư dân miền biển.

Theo ông Nguyễn Hải Hà, ở xóm Đông Lộc, xã Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, Tết Đoan Ngọ từ lâu là một trong những ngày lễ quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Bên cạnh việc dâng hương tưởng nhớ tổ tiên, người dân còn duy trì nhiều phong tục dân gian như “khảo cây”, cầu mong mùa màng bội thu, cây trái sai quả. Đây cũng là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, cùng thưởng thức những thức quà truyền thống như mận, vải, rượu nếp, bánh tro, bánh trôi, bánh đa kê..., gửi gắm ước vọng về sức khỏe, may mắn và một cuộc sống đủ đầy.

Với người dân vùng biển Diễn Châu, Tết Đoan Ngọ không chỉ là ngày lễ giữa năm mà còn là dịp để những giá trị văn hóa truyền thống được tiếp nối. Và sắc đỏ của lá móng trên những đầu ngón tay trẻ nhỏ vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về tình thân, về ký ức quê nhà và sức sống bền bỉ của những phong tục đẹp trong đời sống hôm nay.