Tưởng niệm Chánh phu nhân Nguyễn Thị Hay - dấu ấn người phụ nữ phía sau một dòng họ khoa bảng

Đây là lần đầu tiên nhân dân làng Trung Hoàng, xã Phú Nghĩa tổ chức Lễ dâng hương tưởng niệm Tổ mẫu -  Chánh phu nhân Nguyễn Thị Hay.

Lễ giỗ có sự tham dự của đại diện các dòng họ, các ban lễ hội, nhà thờ các chi họ Nguyễn Quý cùng đông đảo con cháu và nhân dân. Trong đó có đoàn dâng hương làng Trung Hoàng, thôn Kim Trung, xã Phú Nghĩa do ông Lưu Công Mạnh, Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung làm trưởng đoàn.

Lễ giỗ diễn ra với các nghi thức cẩn cáo, trống khai lễ, múa sư lân, dâng hương và dâng hoa tưởng niệm

Lễ giỗ diễn ra với các nghi thức cẩn cáo, trống khai lễ, múa sư lân, dâng hương và dâng hoa tưởng niệm. Ông Lưu Công Mạnh cho biết, truyền thống tri ân công đức Tổ mẫu đã được người dân làng Trung Hoàng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo ông, dù thời gian đã trải qua gần 300 năm, mộ và đền thờ cụ vẫn được tôn tạo; các tư liệu, hoành phi, câu đối tại nhà thờ tiếp tục lưu giữ những dấu ấn về công đức của cụ đối với người dân địa phương.

Nằm ở phía Tây Hà Nội, vùng đất Từ Liêm xưa từng được biết đến qua câu ca “Mỗ, La, Canh, Cót tứ danh hương”. Trong không gian văn hiến ấy, Thiên Mỗ - nay là Đại Mỗ - từ lâu được nhắc đến như một vùng đất có truyền thống khoa bảng, nơi nhiều thế hệ danh nhân đã để lại dấu ấn trong lịch sử.

Ông Lưu Công Mạnh, Bí thư Chi bộ thôn Kim Trung phát biểu

Tại đình Đại Mỗ, bên cạnh việc phụng thờ Thành hoàng làng là Thủy Hải Long Vương và Ả Lã Nàng Đê, nhân dân còn phụng thờ Tam Đại vương họ Nguyễn Quý với tư cách Thượng đẳng Phúc thần.

Nhắc đến dòng họ Nguyễn Quý làng Thiên Mỗ, sử sách vẫn lưu giữ câu đối ngân vang như một kỳ tích độc nhất vô nhị: “Đỉnh giáp nhất môn thiên hạ hữu, Phúc thần tam diệp cổ lai vô”. Dịch nghĩa: “Một nhà có người đỗ đầu khoa bảng, thiên hạ từng có; nhưng ba đời liên tiếp được tôn phong Phúc thần thì xưa nay hiếm”.

Đằng sau câu đối ấy là dấu tích lịch sử được gìn giữ qua nhiều thế hệ của dòng họ Nguyễn Quý, trong đó nổi bật là ba nhân vật: Thám hoa Nguyễn Quý Đức, Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân và Tham tụng Nguyễn Quý Kính.

Thám hoa Nguyễn Quý Đức, vị tổ đời thứ năm của dòng họ Nguyễn Quý, đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ khi mới 29 tuổi. Trải 42 năm làm quan, cụ từng giữ trọng trách Tể tướng trong 10 năm; đồng thời là một nhà văn hóa, giáo dục, từng trông coi và giảng dạy tại Quốc Tử Giám, trực tiếp nhuận sắc và chỉ đạo dựng 21 tấm bia Tiến sĩ.

Ông Nguyễn Quý Sản, hậu duệ đời thứ 14 của dòng họ Nguyễn Quý phát biểu

Con trai trưởng của cụ, Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân, tiếp tục nối dài truyền thống khoa bảng. Đỗ Đệ nhị giáp chính tiến sĩ khoa Ất Mùi năm 1715, cụ từng giữ chức Hàn lâm viện, sau được giao chức Khâm sai Bồi tụng và được lựa chọn làm Hữu tư giảng, trực tiếp giảng dạy các thế tử.

Thế hệ tiếp nối là Tham tụng Nguyễn Quý Kính, người giữ trọng trách Tể tướng, tham gia chèo lái triều chính trong những giai đoạn nhiều biến động của lịch sử. Ba thế hệ ông – con – cháu nối tiếp nhau tạo dựng một dấu son đặc biệt của dòng họ Nguyễn Quý.

Nhưng đằng sau những người bước ra từ khoa trường, giữ trọng trách nơi triều chính, làm rạng danh quê hương, còn có những phụ nữ âm thầm giữ lửa gia phong, dưỡng dục nhân tài và trao truyền những giá trị nhân sinh với cộng đồng.

Trong đó có Chánh phu nhân Nguyễn Thị Hay - phu nhân Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân, thân mẫu Đồng thần Nguyễn Quý Thường (cụ Đồng Thần).

Lễ tế truyền thống được tổ chức trang nghiêm, thành kính nhằm tri ân Tổ mẫu Chánh phu nhân Nguyễn Thị Hay

Sau khi Đại vương Nguyễn Quý Ân qua đời, Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay cùng Quận phu nhân Trịnh Thị Trương đã tận tụy chăm lo, nuôi dưỡng người con trai của cụ cả - sau này là Công vị Đại vương, Thượng đẳng phúc thần Nguyễn Quý Kính thành tài, trở thành vị Tể tướng kiệt xuất của triều đình.

Nếu Thám hoa Nguyễn Quý Đức mở nền khoa bảng, Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân nối dài nghiệp văn, Tham tụng Nguyễn Quý Kính giữ trọng trách triều chính, thì Đồng thần Nguyễn Quý Thường với sức vóc hơn người và chí khí kinh bang tế thế lại đem tài năng và chí khí của mình nối tiếp bằng con đường võ nghiệp.

Bởi vậy, câu chuyện của Chi cụ Nguyễn Quý Thường không chỉ là một nhánh của gia phả. Đó còn là một mạch nối làm nên truyền thống văn võ song toàn của dòng họ Nguyễn Quý.

Theo tư liệu được dòng họ lưu truyền, Đồng thần Nguyễn Quý Thường cùng người anh họ là Tham tụng Nguyễn Quý Kính đã hiến kế dẹp nghịch phái, phò tá vua Lê Hiển Tông trở về ngôi cũ và góp phần đưa Trịnh Doanh lên ngôi Chúa.

Quang cảnh buổi lễ tế

Với những công lao ấy, cụ được triều đình ghi nhận bằng nhiều chức tước cùng 6 sắc phong, vẫn còn được lưu giữ tại nhà thờ Chi cụ Đồng Thần làng Đại Mỗ.

Ngày nay, tại không gian nhà thờ Chi cụ Đồng Thần, bên cạnh việc phụng thờ tổ tiên và cụ Nguyễn Quý Thường, con cháu còn trang trọng phụng thờ thân mẫu của cụ – Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay.

Không gian thờ tự ấy vì thế không chỉ là nơi tưởng niệm một Tổ mẫu của dòng họ mà còn là nơi câu chuyện về một người phụ nữ được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ngày giỗ Tổ không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ, tri ân công đức tiền nhân, mà còn là dịp hội tụ những người cùng chung cội nguồn, cùng nhắc nhớ về truyền thống gia tộc và vun đắp tình thân. Từ sự trở về ấy, những giá trị tốt đẹp được trao truyền, để mạch nguồn gia phong tiếp tục được gìn giữ qua các thế hệ.