Tuyển sinh đại học: Tự chủ không đồng nghĩa với 'mỗi trường một luật chơi riêng'

Thí sinh tham dự kỳ thi đánh giá năng lực V-ACT. Ảnh: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Trong bối cảnh mức độ phân hóa của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông giảm dần, việc các trường gia tăng sử dụng các kỳ thi đánh giá năng lực, tư duy độc lập (HSA, V-ACT, TSA, V-SAT) để tuyển sinh đại học giúp nâng cao chất lượng đầu vào, nhưng sự thiếu kết nối lại vô tình tạo ra sự tốn kém và bất bình đẳng cho học sinh, đặc biệt học sinh vùng khó khăn.

Bên cạnh những hạn chế nội tại về tính minh bạch hay ma trận đề thi, nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở việc hệ thống giáo dục chưa có cơ chế quy đổi tương đương và chưa tạo dựng được hạ tầng khảo thí dùng chung.

Để gỡ nút thắt này cho các mùa tuyển sinh đại học tiếp theo mà vẫn tôn trọng quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục, việc bám sát thực tiễn trong nước, soi chiếu kinh nghiệm quốc tế và xây dựng một lộ trình thực thi phù hợp là đòi hỏi cấp thiết.

Kinh nghiệm quốc tế về phân định chức năng khảo thí và tuyển sinh đại học

Nhìn ra thế giới, mô hình thi và tuyển sinh tại các hệ thống giáo dục phát triển mang lại những gợi mở quan trọng cho bài toán của Việt Nam.

Ở Mỹ, sự phân định được thể hiện qua mô hình khảo thí độc lập, nơi các bài thi chuẩn hóa như SAT hay ACT được vận hành hoàn toàn bởi các tổ chức khảo thí chuyên trách; các trường đại học chỉ đóng vai trò là đơn vị sử dụng kết quả chứ không trực tiếp đứng ra tổ chức thi riêng.

Trong khi đó, các quốc gia châu Á như Hàn Quốc hay Trung Quốc lại lựa chọn mô hình kỳ thi quốc gia có độ phân hóa cao, trong đó Nhà nước tổ chức một kỳ thi chung được thiết kế theo các tầng cấu trúc đề thi phân loại sâu, làm căn cứ tin cậy để cả hệ thống đại học dùng chung.

Điểm chung cốt lõi của các mô hình này là sự tách biệt minh bạch giữa chức năng khảo thí và chức năng tuyển sinh của các cơ sở đào tạo.

Từ thực tiễn quốc tế soi vào bối cảnh Việt Nam, có thể thấy việc các trường đại học ôm đồm cả khâu ra đề, tổ chức thi lẫn xét tuyển chỉ là giải pháp tình thế.

Để khắc phục sự chồng chéo, giảm tải chi phí cho người học mà vẫn bảo đảm quyền tự chủ, hệ thống giáo dục cần một lộ trình tái cấu trúc toàn diện.

Tái cấu trúc tuyển sinh đại học: 3 trụ cột giải pháp

Để khắc phục tình trạng phân mảnh và giảm tối đa gánh nặng cho người học, công tác khảo thí và tuyển sinh đại học cần được triển khai theo các giải pháp trọng tâm.

Xây dựng khung tham chiếu và cơ chế công nhận chéo kết quả:

Bộ Giáo dục và Đào tạo cần đóng vai trò chủ trì trong việc xác lập khung tham chiếu năng lực quốc gia, làm cơ sở để xây dựng bảng quy đổi điểm tương đương giữa các kỳ thi riêng hiện nay (như HSA, V-ACT, TSA, V-SAT).

Mô hình đối sánh này cho phép thí sinh chỉ cần tham dự một bài thi phù hợp nhất với thế mạnh và điều kiện cá nhân, nhưng vẫn có thể sử dụng kết quả đó để xét tuyển bình đẳng vào nhiều cơ sở đào tạo khác nhau.

Chuẩn hóa ngân hàng đề thi quốc gia và hạ tầng khảo thí:

Cần đẩy nhanh tiến độ xây dựng ngân hàng câu hỏi thi chuẩn hóa quy mô lớn, đáp ứng đúng yêu cầu phát triển năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Nguồn tài nguyên đề thi mở rộng vừa phục vụ công tác tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông gọn nhẹ tại các địa phương, vừa làm cơ sở để chuyển giao cho các trung tâm khảo thí độc lập khai thác.

Mở rộng hệ thống điểm thi vệ tinh nhờ ứng dụng công nghệ:

Lộ trình tổ chức thi trên máy tính cần được mở rộng thông qua việc thiết lập các trung tâm khảo thí vệ tinh tại các tỉnh, thành phố.

Giải pháp này giúp giảm tải áp lực dịch chuyển tập trung về các đô thị lớn, tăng tính minh bạch trong quy trình tổ chức và bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục bình đẳng cho học sinh ở mọi vùng miền.

Nhìn vào thực tế: Khoảng cách giữa chính sách và năng lực triển khai

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, việc đưa các giải pháp chính sách vào thực tiễn sẽ phải đối mặt với không ít lực cản:

Thách thức về kỹ thuật đo lường: Mỗi bài thi năng lực hiện được thiết kế theo ma trận kiến thức riêng. Việc xây dựng một bảng quy đổi điểm tương đương đủ độ tin cậy khoa học đòi hỏi thời gian chuẩn hóa và năng lực khảo thí rất cao.

Rảo cản từ tư duy lợi ích cục bộ: Các kỳ thi riêng mang lại cho các trường tốp đầu quyền chủ động chọn lọc đầu vào và nguồn thu. Nếu không có cơ chế điều phối hành chính đủ mạnh, việc vận động các trường chia sẻ dữ liệu tuyển sinh sẽ gặp rất nhiều rào cản.

Bài toán hạ tầng và niềm tin: Đưa kỳ thi về các điểm thi vệ tinh trên máy tính đòi hỏi sự đầu tư lớn về hạ tầng công nghệ thông tin tại các địa phương.

Đồng thời, như bài học từ những vi phạm trong công tác thi cử thời gian qua, việc kiểm soát tiêu cực ở khâu con người, gian lận công nghệ cao và bảo mật dữ liệu tại địa phương vẫn là bài toán khắt khe cần giải quyết để tạo niềm tin cho các trường đại học tốp đầu.

Tất nhiên, chuyển từ ý tưởng chính sách đến thực tiễn là một khoảng cách không nhỏ. Việc xây dựng thang quy đổi điểm hay hạ tầng khảo thí dùng chung đòi hỏi thời gian, kinh phí và quan trọng nhất là sự gạt bỏ lợi ích cục bộ của các cơ sở đào tạo.

Nhưng nếu không bắt đầu từ những bước đi đầu tiên, cái giá phải trả vẫn là sự lãng phí nguồn lực xã hội và gánh nặng dồn lên vai người học.