UAV phản lực của Nga đặt ra thách thức gì cho hệ thống phòng không Ukraine?

Ukraine hiện đã có hơn 1.000 tổ, đội vận hành UAV đánh chặn được đào tạo, trong khi hơn 60 công ty Ukraine được cho là đang nghiên cứu các giải pháp đối phó với UAV phản lực. (Nguồn: Atlantic Council)

Tháng 7 vừa qua, Ukraine đã mời số lượng lớn các nhà sản xuất trong nước tham gia thử nghiệm thế hệ UAV đánh chặn mới, được phát triển nhằm ngăn chặn những loại vũ khí này.

Tuy nhiên, cuộc thử nghiệm đã cho thấy những khó khăn đáng kể. Một số UAV đánh chặn gặp vấn đề trong việc duy trì khả năng điều khiển khi tốc độ vượt quá 400 km/giờ, thậm chí có chiếc bị rơi trước khi tiếp cận mục tiêu.

Thách thức này xuất hiện trong bối cảnh Ukraine đang chuẩn bị bước vào một mùa Đông khó khăn nữa, trong khi nguồn tên lửa phòng không do phương Tây cung cấp để đối phó với tên lửa đạn đạo của Nga đã ở mức thiếu hụt.

Trong những tháng gần đây, Nga đã đẩy mạnh đáng kể việc sử dụng UAV trang bị động cơ phản lực. Theo số liệu của quân đội Ukraine, trong tháng 6 vừa qua, Moscow đã phóng khoảng 450 UAV có tốc độ từ 240-500 km/h. Đến tháng 8, con số này đã tăng lên khoảng 2.850 chiếc.

Sự thay đổi này cho thấy một bước tiến đáng kể so với các UAV Shahed sử dụng động cơ cánh quạt, có tốc độ chậm hơn, mà Nga đã sử dụng rộng rãi kể từ năm 2022.

Cuộc đối đầu giữa công nghệ tấn công và công nghệ phòng thủ

Ukraine đã xây dựng được những phương án ngày càng hiệu quả nhằm đối phó với các UAV Shahed thông thường, với tỷ lệ đánh chặn lên tới khoảng 90%.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của các phiên bản UAV phản lực có tốc độ cao hơn lại đang làm suy giảm lợi thế này.

Những UAV mới có thể đạt tốc độ gấp hơn hai lần nhiều mẫu trước đây, khiến hệ thống phòng không Ukraine có ít thời gian hơn để phát hiện, theo dõi và đánh chặn mục tiêu. Một số loại còn có khả năng thay đổi đường bay và độ cao trong quá trình tấn công, khiến việc dự đoán hướng di chuyển trở nên khó khăn.

Điều này đặc biệt nghiêm trọng đối với Kiev và Odessa - hai địa bàn hứng chịu nhiều cuộc tấn công dữ dội. Kiev liên tục trở thành mục tiêu của các đợt UAV phản lực, trong khi Odessa có vị trí chiến lược quan trọng, phục vụ hoạt động xuất khẩu hàng hóa bằng đường biển của Ukraine.

Các quan chức Ukraine dự báo, số lượng UAV phản lực được Nga sử dụng trong các cuộc tấn công sẽ tiếp tục gia tăng.

Sự thay đổi này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong cuộc xung đột: Mỗi bước tiến lớn về vũ khí của một bên đều thúc đẩy bên kia tìm cách phát triển biện pháp đối phó.

Ban đầu, Nga dựa nhiều vào các UAV Shahed tương đối rẻ và có tốc độ chậm để tấn công với số lượng lớn, gây quá tải cho hệ thống phòng không Ukraine. Kiev sau đó từng bước phát triển các UAV đánh chặn giá rẻ, có thể tiêu diệt nhiều UAV loại này mà không phải sử dụng đến những tên lửa phòng không đắt tiền do phương Tây cung cấp.

Giờ đây, Nga đáp trả bằng cách tăng tốc độ UAV, cải tiến hệ thống dẫn đường và đưa vào các công nghệ giúp UAV chống chịu tốt hơn trước tác chiến điện tử.

Theo một số thông tin, một số UAV phản lực được trang bị hệ thống angten tiên tiến, khiến chúng khó bị vô hiệu hóa bằng các biện pháp gây nhiễu tín hiệu GPS.

Kết quả là cuộc đối đầu giữa công nghệ tấn công và công nghệ phòng thủ ngày càng trở nên phức tạp.

Khói bốc lên từ các bồn chứa dầu tại cảng Ust-Luga bên bờ biển Baltic của Nga, sau khi khu vực này nhiều lần trở thành mục tiêu trong các cuộc tấn công của Ukraine, ngày 29/3. (Nguồn: Vantor)

Tìm kiếm những giải pháp rẻ hơn

Ukraine hiện đã có hơn 1.000 tổ, đội vận hành UAV đánh chặn được đào tạo, trong khi hơn 60 công ty Ukraine được cho là đang nghiên cứu các giải pháp đối phó với UAV phản lực.

Tuy nhiên, phát triển được một mẫu UAV đánh chặn mới chỉ là bước đầu. Loại UAV này còn phải đủ rẻ để có thể triển khai với số lượng lớn, đủ nhanh để đuổi kịp mục tiêu và đủ tin cậy để hoạt động trong điều kiện chiến đấu thực tế.

Một số mẫu thử nghiệm của Ukraine gặp khó khăn về tốc độ và khả năng điều khiển. Một số mẫu khác được cho là quá lớn hoặc quá phức tạp để có thể triển khai nhanh chóng, trong khi thời gian để đánh chặn mục tiêu đôi khi chỉ tính bằng vài giây.

Các UAV đánh chặn hiện có của Ukraine đôi khi vẫn có thể tiêu diệt UAV phản lực khi những chiếc UAV này giảm tốc độ để đổi hướng. Tuy nhiên, lợi thế này có thể dần biến mất khi Nga tiếp tục cải tiến các hệ thống điện tử và điều khiển trên UAV.

Ukraine đang nghiên cứu một số phương án khác nhau.

Một trong số đó là phát triển thế hệ tên lửa dẫn đường giá rẻ mới, có thể tiêu diệt UAV phản lực mà không phải sử dụng những tên lửa đánh chặn phòng không đắt tiền của phương Tây, vốn được thiết kế để đối phó với những mối đe dọa phức tạp hơn nhiều.

Một phương án khác là cải tiến các UAV đánh chặn hiện có để tấn công trực diện vào mục tiêu đang bay tới, thay vì cố gắng đuổi theo mục tiêu từ phía sau.

Cách tiếp cận này đòi hỏi những hệ thống tự động xác định mục tiêu và dẫn đường rất tinh vi, có khả năng tính toán quỹ đạo của một UAV đang lao tới với tốc độ cao, sau đó điều khiển UAV đánh chặn bay vào đúng đường bay của mục tiêu.

Các quan chức Ukraine cho biết, một số vụ đánh chặn trực diện thành công đã được thực hiện nhờ hệ thống dẫn đường tự động kết hợp với UAV do con người điều khiển.

Tác chiến điện tử cũng là một phần quan trọng trong nỗ lực này. Trước đây, Ukraine từng làm gián đoạn hoạt động của UAV Nga bằng cách can thiệp và làm sai lệch tín hiệu định vị. Tuy nhiên, các UAV phản lực thế hệ mới ngày càng có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biện pháp này.

Do đó, một số công ty quốc phòng Ukraine đang thúc đẩy cách tiếp cận kết nối nhiều hệ thống thành một mạng lưới, trong đó các hệ thống khác nhau phối hợp với nhau để phát hiện, theo dõi và làm chệch hướng các UAV đang tiến vào.

Bên cạnh đó, vấn đề trở nên cấp bách hơn khi Ukraine không thể dựa mãi vào hệ thống phòng không hiện nay. Các hệ thống tên lửa do phương Tây cung cấp vẫn đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ các thành phố Ukraine trước tên lửa đạn đạo. Tuy nhiên, nguồn tên lửa này có hạn và chi phí quá cao để có thể sử dụng thường xuyên nhằm đối phó với số lượng lớn UAV tương đối rẻ tiền.

Điều này khiến Ukraine phải đối mặt với một bài toán không chỉ về quân sự mà còn về chi phí và nguồn lực.

Nếu Nga có thể sản xuất hàng nghìn UAV với giá tương đối thấp, trong khi buộc Ukraine phải sử dụng những tên lửa đắt tiền hơn nhiều để đối phó, Moscow có thể từng bước bào mòn nguồn lực phòng không của Ukraine, ngay cả khi các cuộc tấn công riêng lẻ đều bị đánh chặn thành công.

Vì vậy, việc Ukraine thúc đẩy phát triển UAV đánh chặn giá rẻ nhằm thay đổi bài toán này: Thay vì dùng một loại vũ khí đắt tiền để tiêu diệt một mục tiêu giá rẻ, Ukraine muốn xây dựng một phương án phòng thủ có chi phí phù hợp hơn với quy mô của mối đe dọa.

Cuộc xung đột Nga-Ukraine đang ngày càng trở thành “phòng thí nghiệm thực tế” cho các loại vũ khí tự động giá rẻ, tác chiến điện tử, trí tuệ nhân tạo và các mạng lưới phòng không tích hợp. (Nguồn: Euro News)

Triển vọng nào cho cuộc chạy đua?

Việc Nga đẩy mạnh sử dụng UAV phản lực cho thấy cán cân công nghệ trong cuộc chiến Ukraine có thể thay đổi nhanh đến mức nào.

Ukraine đã dành nhiều năm phát triển các biện pháp hiệu quả để đối phó với UAV Shahed thông thường. Tuy nhiên, việc Nga tăng tốc độ UAV đã làm giảm hiệu quả của một số hệ thống phòng thủ mà Ukraine đang sử dụng.

Điều này tạo ra một vòng xoáy chạy đua nguy hiểm. Nga có thể đáp trả mỗi bước tiến về công nghệ phòng thủ của Ukraine bằng những UAV nhanh hơn và tinh vi hơn, trong khi Kiev phải liên tục phát triển các phương tiện đánh chặn mới trước khi những hệ thống hiện có trở nên lỗi thời.

Trước mắt, mối quan tâm lớn nhất là khả năng của Ukraine trong việc bảo vệ các thành phố lớn và cơ sở hạ tầng trọng yếu, trước nguy cơ Nga tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công trên quy mô lớn trong một mùa Đông nữa.

Tuy nhiên, tác động của cuộc cạnh tranh này không chỉ giới hạn ở Ukraine. Cuộc xung đột Nga-Ukraine đang ngày càng trở thành “phòng thí nghiệm thực tế” cho các loại vũ khí tự động giá rẻ, tác chiến điện tử, trí tuệ nhân tạo và các mạng lưới phòng không tích hợp. Những kinh nghiệm rút ra từ chiến trường nhiều khả năng sẽ tác động đến cách các nước xây dựng kế hoạch và năng lực quân sự trong tương lai, không chỉ ở châu Âu.

Yếu tố kinh tế quan trọng không kém yếu tố công nghệ. Ukraine không thể mãi sử dụng những tên lửa có giá rất cao để tiêu diệt các UAV tương đối rẻ tiền. Trong khi đó, Nga có động lực tiếp tục khai thác sự chênh lệch này bằng cách tiến hành các cuộc tấn công với số lượng lớn.

Do đó, phương án triển vọng nhất của Ukraine có thể không nằm ở một loại vũ khí đột phá duy nhất, mà là xây dựng một hệ thống phòng thủ nhiều lớp, kết hợp UAV đánh chặn giá rẻ, tên lửa dẫn đường, tác chiến điện tử và hệ thống tự động phát hiện, xác định và dẫn đường cho mục tiêu.

Cuộc chạy đua này, xét cho cùng, không chỉ xoay quanh việc làm thế nào để đánh chặn những UAV ngày càng nhanh. Vấn đề lớn hơn là liệu Ukraine có thể đủ nhanh chóng xây dựng một hệ thống phòng thủ vừa hiệu quả vừa có chi phí phù hợp, trước khi lợi thế công nghệ mới nhất của Nga chuyển thành một lợi thế chiến lược lâu dài.