UBTVQH đặt yêu cầu giám sát hiệu quả đầu tư, kỷ luật tài chính, xử lý nợ đọng với chính sách bảo hiểm xã hội

Xác định trúng "điểm nóng", không giám sát dàn trải

Báo cáo tóm tắt quá trình triển khai, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Xã hội, Phó Trưởng đoàn Thường trực Đoàn giám sát Nguyễn Đắc Vinh cho biết, Đoàn giám sát xác định mục tiêu trọng tâm là đánh giá toàn diện việc ban hành và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật về bảo hiểm xã hội (BHXH). Quá trình giám sát sẽ chỉ rõ những tồn tại, hạn chế, nguyên nhân và trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân, từ đó kiến nghị các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý.

Nội dung giám sát được cấu trúc thành ba nhóm vấn đề lớn. Thứ nhất là công tác ban hành chính sách pháp luật. Thứ hai là kết quả tổ chức thực hiện, bao trùm các mặt từ tuyên truyền, quản lý phát triển đối tượng, cân đối thu chi, thanh tra kiểm tra, cho đến cải cách thủ tục, giao dịch điện tử và đặc biệt là hoạt động đầu tư Quỹ BHXH.

Thứ ba là trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Để thực hiện, Đoàn giám sát dự kiến tổ chức ba đoàn công tác làm việc trực tiếp tại 8 tỉnh, thành phố gồm Hải Phòng, Quảng Ninh, Thừa Thiên Huế, Quảng Ngãi, An Giang, Sơn La, Đắk Lắk và thực hiện làm việc trực tuyến đối với Thành phố Hồ Chí Minh, với phương châm đi theo nhóm nhỏ, tránh làm phiền cơ sở.

Định hướng mang tính chiến lược cho chuyên đề này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu hoạt động giám sát phải bảo đảm quyền lợi an sinh chính đáng của người lao động và giữ an toàn cho nền tài chính quốc gia thông qua Quỹ BHXH.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh nguyên tắc không làm dàn trải, mà phải tập trung vào các vấn đề cốt lõi. Cụ thể, cần xoáy sâu vào tình hình chấp hành pháp luật; tính an toàn, bền vững và hiệu quả trong việc đầu tư, quản lý, sử dụng và cân đối thu chi Quỹ BHXH trong cả ngắn hạn và dài hạn.

Bên cạnh đó, phải làm rõ số liệu, nguyên nhân và giải pháp xử lý tình trạng trốn đóng, chậm đóng BHXH làm ảnh hưởng đến quyền lợi người dân. Đồng thời, công tác giám sát cần xem xét việc cải cách hành chính, mức độ ứng dụng chuyển đổi số như liên thông dữ liệu VNeID, sổ bảo hiểm điện tử để không gây phiền hà cho người lao động.

Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội lưu ý sản phẩm đầu ra của Đoàn giám sát là nghị quyết và kết luận giám sát phải bắt đúng "bệnh" và kê đúng "thuốc". Kết luận cần phân định rành mạch trách nhiệm của Chính phủ, các bộ ngành, chính quyền địa phương, cơ quan BHXH và cả người sử dụng lao động. Các kiến nghị phải cụ thể, chỉ đích danh những kẽ hở luật pháp cần sửa đổi, những nghị định, thông tư nào cần điều chỉnh, không được nhận định chung chung.

Phân tích sâu hiệu quả đầu tư Quỹ và minh bạch hóa kỷ luật tài chính

Đóng góp nhãn quan tài chính chuyên sâu vào Đề cương báo cáo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đánh giá cao sự chuẩn bị công phu của Đoàn giám sát, đồng thời đưa ra hai yêu cầu mang tính trọng tâm đối với Đề cương của Chính phủ và Bộ Tài chính.

Thứ nhất, liên quan đến an toàn Quỹ BHXH, các báo cáo không chỉ đơn thuần cung cấp số liệu kết dư từng năm, mà bắt buộc phải phân tích nguyên nhân biến động và đánh giá xu hướng cân đối quỹ trong thời gian tới. Đối với hoạt động đầu tư, yêu cầu làm rõ cơ cấu danh mục, mức độ tập trung, khả năng thanh khoản, cơ chế kiểm soát rủi ro và đặc biệt là hiệu quả sinh lời thực tế sau khi đã trừ đi chi phí quản lý.

Việc phân tích cần bóc tách riêng từng quỹ thành phần, tránh tình trạng chỉ nhìn vào số kết dư tổng thể mà bỏ qua những rủi ro tiềm ẩn bên trong từng quỹ. Cơ quan chịu sự giám sát cũng cần đánh giá bổ sung các biến số vĩ mô tác động đến cân đối quỹ trung và dài hạn, như tình trạng già hóa dân số, xu hướng rút BHXH một lần và sự dịch chuyển giữa số người đóng - người hưởng.

Thứ hai, về vấn đề nợ đọng BHXH, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh, đây không chỉ là bài toán thu quỹ mà còn là thước đo kỷ luật tài chính, việc thượng tôn pháp luật và tính bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Do đó, cần làm rõ thực chất của tình trạng chậm đóng, trốn đóng. Số liệu cần được phân loại rạch ròi: đâu là chậm đóng do doanh nghiệp gặp khó khăn tạm thời, đâu là hành vi cố tình trốn đóng, và đâu là khoản nợ không còn khả năng thu hồi do doanh nghiệp phá sản, giải thể hoặc chủ bỏ trốn. Trong đó, cần bóc tách riêng nhóm các cơ quan, đơn vị có sử dụng ngân sách nhà nước.

Để giải quyết triệt để, báo cáo cần thể hiện kết quả đôn đốc thu hồi, biện pháp bảo đảm quyền lợi cho người lao động khi chủ sử dụng chưa hoàn thành nghĩa vụ. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cũng đề nghị tăng cường đối chiếu dữ liệu chéo giữa cơ quan BHXH với cơ quan Thuế, cơ quan Đăng ký kinh doanh nhằm xác định chính xác đối tượng, mức đóng, vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa hạn chế việc doanh nghiệp phải khai báo một thông tin nhiều lần.

Chuẩn hóa quy trình, tận dụng tối đa dữ liệu thanh tra, kiểm toán

Nhằm bảo đảm tính khoa học, khả thi và tránh chồng chéo trong hoạt động giám sát, các đại biểu cũng thảo luận về phương pháp và quy trình thực hiện. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị rà soát tính thống nhất về từ ngữ, thời gian giữa các tài liệu. Về đối tượng giám sát, ông yêu cầu Kế hoạch giám sát phải cụ thể hóa nhóm "cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan" để xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm. Đáng chú ý, để tránh sự chồng chéo trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, ông Nguyễn Khắc Định kiến nghị điều chỉnh thuật ngữ từ "yêu cầu Kiểm toán tiến hành kiểm toán chuyên đề" thành "đề nghị Kiểm toán có báo cáo chuyên đề", bởi Đoàn giám sát không có thẩm quyền ra lệnh tổ chức một cuộc kiểm toán mới ngoài kế hoạch của cơ quan Kiểm toán Nhà nước.

Đồng quan điểm về việc tối ưu hóa nguồn lực, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ đạo Đoàn giám sát phải tận dụng tối đa các kết quả thanh tra, kiểm toán đã có, tiêu biểu như các báo cáo chuyên sâu của Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Bộ Tài chính về BHXH trong thời gian qua. Phương pháp giám sát phải đổi mới, sử dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo để đọc, phân tích, đối chiếu và kiểm chứng dữ liệu, từ đó lựa chọn đúng địa bàn, đối tượng cần làm việc trực tiếp, thay vì yêu cầu cơ sở báo cáo lại từ đầu. Thậm chí, quá trình đi thực địa có thể thực hiện đột xuất tại những địa bàn không được báo trước để nắm bắt tình hình thực tế khách quan nhất.

Từ góc độ tổ chức thi hành, Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Mạnh Khương cung cấp một thông tin quan trọng liên quan đến việc sắp xếp tổ chức bộ máy. Theo đó, từ ngày 01/06/2025, chức năng thanh tra về lĩnh vực BHXH của Bộ Lao động (trước đây) đã được chuyển giao toàn bộ về Thanh tra Chính phủ, các hồ sơ tài liệu cũ cũng đã được nộp lưu trữ. Do đó, Đề cương giám sát cần lưu ý điều chỉnh, không giao Bộ Nội vụ báo cáo kết quả công tác thanh tra giai đoạn 2021-2026 để bảo đảm tính khả thi và phù hợp với chức năng hiện hành.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho biết, phạm vi giám sát được chốt từ ngày 01/01/2021 đến hết 31/12/2026, chia làm hai giai đoạn đánh giá: trước và sau ngày 01/07/2025 (thời điểm Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 có hiệu lực) nhằm nhận diện rõ tác động của chính sách mới. Ủy ban Thường vụ Quốc hội giao Đoàn giám sát rà soát toàn bộ phụ lục, biểu mẫu để thống nhất khái niệm, phương pháp tính, bảo đảm dữ liệu có thể đối chiếu chéo. Đồng thời, thống nhất đề nghị Kiểm toán Nhà nước cung cấp báo cáo bước đầu trước ngày 31/05/2027 và báo cáo đầy đủ trước ngày 01/07/2027.