Ukraine có thể giúp Mỹ cạnh tranh trong cuộc đua công nghệ toàn cầu như thế nào?

Tại Ukraine, đổi mới quốc phòng không diễn ra chủ yếu trong các phòng thí nghiệm hay theo những chu kỳ nghiên cứu kéo dài nhiều năm. Nó diễn ra ngay trên chiến trường. Một hệ thống mới được thiết kế, đưa ra thử nghiệm trong điều kiện thực chiến, nhận phản hồi trực tiếp từ binh sĩ, sau đó được chỉnh sửa và triển khai lại gần như ngay lập tức. Nếu thất bại, nó bị loại bỏ hoặc làm lại mà không mất quá nhiều thời gian. Chu trình "xây dựng – thử nghiệm – điều chỉnh – triển khai lại" có thể lặp đi lặp lại chỉ trong vài ngày, thậm chí vài giờ.

Binh sĩ Ukraine đang huấn luyện với máy bay không người lái Baba Yaga. (Nguồn: Shutterstock)

Theo đại diện trung tâm đổi mới quốc phòng Brave1 Ukraine, các nhóm kỹ sư tư nhân quy mô nhỏ có thể phát triển và đưa các hệ thống tự hành, UAV tích hợp AI hay công cụ điện toán biên ra tiền tuyến chỉ trong vòng 3 đến 6 tháng. Khi đã được sử dụng thực tế, phản hồi từ chiến trường trở thành động lực cho những bản nâng cấp liên tục. Một số nhóm thậm chí phải cải tiến sản phẩm nhiều lần trong một ngày để đáp ứng điều kiện tác chiến thay đổi nhanh chóng.

Hiệu quả của mô hình này thể hiện rõ trên chiến trường. Những chiếc UAV góc nhìn thứ nhất (FPV) giá rẻ của Ukraine có thể phá hủy hoặc vô hiệu hóa các khí tài đắt tiền hơn nhiều của Nga. Chúng không phải là những hệ thống hoàn hảo ngay từ đầu, nhưng chúng liên tục được tinh chỉnh. Song song đó, phần mềm điều khiển cũng phát triển nhanh chóng, với các công cụ nhắm mục tiêu, điều hướng và chống gây nhiễu dựa trên AI được thử nghiệm trực tiếp trong môi trường tác chiến điện tử khắc nghiệt, nơi một hệ thống hoặc thích nghi kịp thời, hoặc bị loại bỏ.

Một yếu tố quan trọng giúp Ukraine duy trì tốc độ này là điện toán biên. Trong môi trường bị gây nhiễu mạnh, UAV không thể phụ thuộc vào kết nối liên tục với các trung tâm dữ liệu ở xa. Vì vậy, khả năng xử lý được tích hợp trực tiếp lên thiết bị, cho phép chúng hoạt động độc lập. Thay vì đặt toàn bộ "bộ não" ở một trung tâm dữ liệu khổng lồ, Ukraine phân tán trí tuệ ra khắp chiến trường. Cách tiếp cận này không chỉ giúp hệ thống khó bị vô hiệu hóa hơn mà còn rẻ hơn và dễ nhân rộng hơn.

Trong khi đó, phần lớn hệ sinh thái AI của Mỹ vẫn gắn chặt với các trung tâm dữ liệu tập trung quy mô lớn. Các cơ sở này tiêu thụ khoảng 4% tổng điện năng của Mỹ vào năm 2023 và con số này có thể còn tăng khi AI tiếp tục mở rộng. Mô hình tập trung mang lại sức mạnh tính toán lớn, nhưng cũng tạo ra sự phụ thuộc và độ trễ trong triển khai thực tế. Ukraine đang chứng minh rằng trí tuệ phân tán, nếu được thiết kế đúng cách, có thể vừa hiệu quả vừa linh hoạt, đồng thời mở ra tiềm năng ứng dụng trong sản xuất, y tế từ xa và nhiều lĩnh vực dân sự khác.

Trong khi Ukraine cải tiến công nghệ từng ngày dưới áp lực chiến sự, các cuộc tranh luận tại Washington về cạnh tranh với Trung Quốc vẫn chủ yếu xoay quanh ngân sách, báo cáo chính sách và chu kỳ mua sắm kéo dài nhiều năm. Hệ thống mua sắm quốc phòng Mỹ thường bị chi phối bởi một số ít nhà thầu lớn, với quy trình phức tạp và thời gian phê duyệt kéo dài. Cấu trúc này khó có thể bắt kịp tốc độ phát triển trong các lĩnh vực thay đổi nhanh như trí tuệ nhân tạo, tự động hóa hay tác chiến điện tử.

Cùng lúc đó, Trung Quốc đang đẩy mạnh tích hợp công nghệ dân sự vào quân sự, giảm số lượng nền tảng riêng lẻ và tập trung vào sản xuất quy mô lớn. Năng lực công nghiệp vượt trội cho phép Bắc Kinh nhanh chóng tiếp nhận công nghệ mới và triển khai trên diện rộng mà không phải chờ đợi nhiều năm như trong mô hình truyền thống của Mỹ.

Lịch sử cho thấy lợi thế công nghệ không chỉ đến từ phát minh ban đầu mà còn từ khả năng phổ biến rộng rãi. Anh giành ưu thế trong cách mạng công nghiệp nhờ lan tỏa năng lượng hơi nước khắp nền kinh tế. Mỹ vượt Nhật Bản trong lĩnh vực điện toán những năm 1990 không chỉ nhờ đổi mới phần cứng, mà còn nhờ phổ biến tiêu chuẩn PC mở và hệ sinh thái internet trên quy mô toàn xã hội.

Tất nhiên, mô hình của Ukraine không hoàn hảo. Sự phân quyền và nhịp độ cao có thể dẫn tới trùng lặp nghiên cứu, thiếu chuẩn hóa và khó duy trì sản xuất quy mô lớn cho các cuộc xung đột kéo dài. Các nhóm nhỏ kiểu khởi nghiệp không thể một mình thay thế hoàn toàn năng lực công nghiệp của một quốc gia. Dù vậy, điều Ukraine đang chứng minh là trong môi trường thay đổi nhanh, chu trình lặp nhanh và phản hồi trực tiếp từ người sử dụng có thể tạo ra lợi thế quyết định.

Một số dấu hiệu cho thấy Washington bắt đầu tiếp thu bài học này, khi các điều chỉnh trong chính sách mua sắm quốc phòng hướng tới hợp đồng linh hoạt hơn và ưu tiên kết quả thực tế thay vì quy trình kéo dài. Dù vậy, thay đổi một hệ thống đã tồn tại hàng thập kỷ sẽ không dễ dàng.

Chiến sự ở Ukraine đã biến sự cần thiết thành động lực đổi mới. Các hệ thống được thử nghiệm trước một đối thủ có năng lực, cải tiến dựa trên dữ liệu thực tế và được mở rộng hoặc loại bỏ nhanh chóng. Bài học dành cho Mỹ không phải là sao chép hoàn toàn mô hình Ukraine, mà là tiếp thu tinh thần triển khai nhanh, thử nghiệm liên tục và phổ biến công nghệ hiệu quả trước khi đối thủ kịp thích nghi.

Xuân Minh