Ukraine đưa robot hình người thử nghiệm trên chiến trường?

Trong bối cảnh xung đột vũ trang không ngừng leo thang, Ukraine đã vô tình trở thành bãi thử nghiệm khổng lồ và chân thực nhất thế giới dành cho các nhà sản xuất vũ khí, trong đó có không ít các công ty khởi nghiệp công nghệ đến từ phương Tây.

Vào tháng 2 vừa qua, công ty Foundation của Mỹ tiết lộ với tạp chí Time rằng họ đã âm thầm gửi hai nguyên mẫu robot hình người mang tên Phantom MK-1 đến quốc gia Đông Âu này.

Động thái này không nhằm mục đích phô diễn, mà là một bước đi chiến lược nhằm đánh giá hiệu quả hoạt động và tinh chỉnh công nghệ của nền tảng binh lính cơ khí ngay tại tiền tuyến khốc liệt.

Tham vọng chiến thuật của những binh lính cơ khí

Ông Mike LeBlanc - người đồng sáng lập công ty Foundation - chia sẻ rằng, những gì ông chứng kiến tại chiến trường Ukraine đã củng cố mạnh mẽ niềm tin của ông vào giá trị thực tiễn của binh lính robot hình người.

Theo ông, những cỗ máy này có thể trở thành tài sản vô giá trong các nhiệm vụ tiếp tế và trinh sát rủi ro cao. Đặc biệt, tại những khu vực chật hẹp, tối tăm như hầm ngầm hay boong-ke - nơi các thiết bị bay không người lái (drone) hoàn toàn bất lực - một robot có cấu trúc hai chân như con người sẽ phát huy tối đa lợi thế di chuyển.

Robot Phantom MK-1 trong một cuộc thử nghiệm vũ khí dành cho robot - Ảnh: Foundation

Hơn thế nữa, Phantom MK-1 được thiết kế để phát ra tín hiệu nhiệt tương tự như cơ thể người. Trên một chiến trường ngập tràn các thiết bị cảm biến hồng ngoại, đặc điểm này biến chúng thành những mồi nhử hoàn hảo, đủ sức đánh lừa và gây nhiễu loạn đội hình trinh sát của đối phương. Mục tiêu tối thượng mà Foundation hướng tới là tạo ra một cỗ máy đa nhiệm, có khả năng cầm nắm và sử dụng thành thạo bất kỳ loại vũ khí hay trang bị nào mà một người lính thực thụ có thể dùng.

Sức hút của dự án này là không thể phủ nhận. Hiện tại, nền tảng Phantom đang trải qua các bài kiểm tra gắt gao tại hàng loạt nhà máy và xưởng đóng tàu trải dài từ Atlanta (Mỹ) đến Singapore.

Năng lực của Foundation đã được bảo chứng bằng các hợp đồng nghiên cứu trị giá lên tới 24 triệu USD ký kết với Lục quân, Hải quân và Không quân Mỹ. Trong thời gian tới, Thủy quân Lục chiến Mỹ cũng sẽ tiến hành thử nghiệm Phantom, tập trung vào việc huấn luyện robot cách đặt thuốc nổ phá cửa, mở đường cho lực lượng đặc nhiệm đột kích các tòa nhà một cách an toàn nhất.

Không dừng lại ở quân sự, công ty còn đang thảo luận chặt chẽ với Bộ An ninh Nội địa Mỹ về tiềm năng sử dụng Phantom để tuần tra khu vực biên giới phía Nam.

Nghệ thuật tác chiến

Đối với Mike LeBlanc - một cựu binh Thủy quân Lục chiến từng thực hiện hơn 300 chuyến bay chiến đấu - chuyến đi thực địa tới Ukraine cùng Phantom mang lại một cú sốc thực sự. Ông miêu tả các cuộc xung đột hiện tại là một cuộc chiến tranh toàn diện của máy móc, nơi robot đang dần chiếm lấy vai trò chiến đấu chủ lực, còn con người lùi về phía sau để cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và hậu cần.

Thông số robot hình người Phantom - Ảnh: Foundation

Thực tế này hoàn toàn trái ngược với những ký ức quân ngũ của ông tại chiến trường Afghanistan nhiều năm trước. Vào thời điểm đó, binh lính bằng xương bằng thịt mới là lực lượng trung tâm mang tính quyết định, còn công nghệ vũ khí chỉ đóng vai trò là công cụ phụ trợ.

Nhưng giờ đây, những hệ thống máy bay không người lái tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) tại Ukraine đã có khả năng tự động xác định và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp liên tục của người điều khiển. Dù Lầu Năm Góc vẫn duy trì các quy tắc giao chiến nghiêm ngặt, yêu cầu mọi hệ thống vũ khí tự động phải nhận được lệnh xác nhận từ con người trước khi khai hỏa - và Foundation cam kết tuân thủ tuyệt đối nguyên tắc này với Phantom MK-1 - thì ranh giới giữa sự kiểm soát của con người và sự tự trị của máy móc vẫn đang ngày một mờ dần.

Nhà sản xuất kỳ vọng rằng, nếu binh lính robot được triển khai trên quy mô lớn, chúng có thể thiết lập một trạng thái cân bằng mới trên chiến trường. Khi cả hai phe đều sở hữu những đội quân máy móc không biết sợ hãi, lợi thế chiến thuật truyền thống sẽ bị triệt tiêu. Điều này mang ý nghĩa tương tự như học thuyết răn đe hạt nhân, tiềm năng giúp hạn chế thương vong cho con người và giảm thiểu rủi ro leo thang xung đột trực diện.

Gót chân Achilles của chiến binh kim loại

Tuy nhiên, con đường từ phòng thí nghiệm đến sự hoàn hảo trên thực địa vẫn còn rất dài và đầy trắc trở. Dù mang trong mình công nghệ tối tân, robot hình người hiện tại vẫn mắc phải vô số nhược điểm cơ bản: chúng có trọng lượng quá nặng, chi phí chế tạo đắt đỏ, đòi hỏi phải được sạc điện liên tục, dễ bị hỏng hóc vật lý và đặc biệt là thường xuyên mất thăng bằng.

Robot hình người Phantom - Ảnh: Foundation

Để một robot hình người có thể bước đi và mô phỏng cử động, chúng cần dựa vào hệ thống khoảng 20 mô-tơ phức tạp. Chìa khóa của sự trơn tru nằm ở chỗ mọi mô-tơ đều phải hoạt động một cách hoàn hảo cùng lúc; chỉ một trục trặc nhỏ cũng đủ khiến cả cỗ máy triệu đô đổ gục. Các phóng viên của tạp chí Time trong một chuyến thực tế đã tận mắt chứng kiến một nguyên mẫu Phantom vấp ngã nhiều lần, tạo ra những tiếng va đập chát chúa xuống mặt sàn.

Việc đưa những cỗ máy cồng kềnh này vào đội hình tác chiến cùng binh sĩ thông thường cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Phó giáo sư Pralad Vadakkepat - từ Đại học Quốc gia Singapore, đồng thời là nhà sáng lập Liên đoàn Hiệp hội Robot và Bóng đá Quốc tế - đã đưa ra một ví dụ đầy tính hình tượng: "Nếu bạn vô tình vấp ngã cạnh một em bé, phản xạ tự nhiên của con người sẽ giúp bạn biết cách tiếp đất sao cho không gây tổn thương đến đứa trẻ. Liệu một cỗ máy hình người với hàng trăm kg kim loại có thể xử lý tình huống bằng sự tinh tế và nhân bản đó không?".

Vượt ra ngoài những rào cản về cơ khí, những rủi ro liên quan đến an ninh mạng và độ tin cậy của phần mềm mới là mối lo ngại lớn nhất. Những bài học từ chiến trường đã chỉ ra rằng, các thiết bị drone khi rơi vào tay đối phương sẽ trở thành những mỏ dữ liệu tình báo quý giá, bởi chúng hoạt động không khác gì những chiếc điện thoại thông minh liên tục lưu trữ và truyền dẫn thông tin tuyệt mật.

Hơn thế nữa, drone có thể bị chế áp điện tử hoặc bị can thiệp qua sóng radio. Nếu một robot hình người được trang bị vũ khí bị tin tặc tấn công, thảm họa là điều khó tránh khỏi. Kẻ thù hoàn toàn có thể lợi dụng các "cửa hậu" (backdoor) trong phần mềm để chiếm quyền kiểm soát toàn bộ phi đội robot, biến những chiến binh bảo vệ thành những cỗ máy sát thủ quay ngược nòng súng vào chính những người đã tạo ra chúng.

Bản thân LeBlanc cũng thừa nhận một cách thẳng thắn rằng những gì thế giới đang chứng kiến hiện nay chỉ là "những nỗ lực đầu tiên, hãy còn rất vụng về nhằm phác họa cách thức robot sẽ tiến hành chiến tranh trong tương lai".

Đáng lo ngại hơn cả là khả năng nhận định tình huống độc lập của robot dựa trên AI. Trí tuệ nhân tạo hiện tại, dù phát triển rực rỡ, vẫn mang trong mình những khiếm khuyết chết người, nổi bật là hiện tượng "ảo giác" (hallucination). Đây là tình trạng các công cụ AI tạo sinh tự tin đưa ra những thông tin sai lệch hoặc kết luận vô lý, không hề dựa trên bất kỳ dữ liệu huấn luyện thực tế nào.

Các chuyên gia AI cảnh báo rằng, với các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay, con người chưa thể giải thích tường tận cách thức máy móc đưa ra quyết định. Do đó, việc cho phép một hệ thống vũ khí tự động mang tính sát thương thỉnh thoảng đưa ra quyết định dựa trên "ảo giác" là một viễn cảnh vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc đạo đức và hoàn toàn không thể chấp nhận được.

Thử nghiệm robot hình người Phantom - Ảnh: Foundation

Thêm vào đó, theo thời gian vận hành trong môi trường thực tế, các mô hình AI có thể mắc phải hội chứng sai lệch thuật toán hoặc trượt dài trong hành vi (behavioral drift). Nghĩa là, hệ thống tự học hỏi từ những dữ liệu hỗn loạn của chiến tranh và dần chệch hướng khỏi những khuôn khổ đạo đức hoặc giới hạn an toàn được lập trình ban đầu.

Bước tiến tiếp theo cho kỷ nguyên mới

Bất chấp những thách thức còn tồn đọng, guồng quay của công nghệ quân sự vẫn không ngừng tiến về phía trước. Foundation đang gấp rút chuẩn bị cho màn ra mắt của thế hệ Phantom MK-2 dự kiến vào tháng 4 tới.

Phiên bản nâng cấp này hứa hẹn sẽ giải quyết nhiều bài toán nan giải hiện tại: hệ thống điện tử được hợp nhất để triệt tiêu rủi ro đoản mạch, vỏ bọc chống nước bền bỉ hơn, cụm pin dung lượng lớn kéo dài thời gian tác chiến, và đặc biệt là khả năng mang vác tải trọng lên đến 80kg.

Cuộc chạy đua đưa sinh vật cơ khí ra chiến trường không chỉ có Foundation. Từ năm ngoái, quân đội Pháp cũng đã bắt đầu tiến hành các bài tập thử nghiệm kết hợp robot chó tác chiến song song với chó nghiệp vụ truyền thống.

Rõ ràng, dù còn nhiều tranh cãi và những nguy cơ tiềm ẩn chưa thể lượng hóa hết, sự hiện diện của Phantom MK-1 tại Ukraine đã chính thức bấm nút khởi động cho một cuộc cách mạng không thể đảo ngược trong lịch sử quân sự nhân loại.

Hoàng Vũ