Ứng phó thiên tai tại dãy Himalaya: Liệu Ấn Độ và Trung Quốc có thể 'xích lại gần nhau'?

Cảnh tượng sạt lở đất do lũ quét tại huyện Gorkha, Nepal. (Nguồn: PTI)

Các trận lũ quét gần đây tại Nepal một lần nữa cho thấy thiên tai ở dãy Himalaya có thể gây ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới một quốc gia. Vụ sạt lở chặn dòng sông Budhigandaki tại huyện Gorkha (Nepal) đã gây ra lũ quét, cuốn trôi khoảng 30 ngôi nhà, 6 cây cầu và cơ sở hạ tầng tại một công trường thủy điện. Ít nhất 5 người được cho là mất tích.

Thảm họa xảy ra chưa đầy sáu tuần sau trận lũ nghiêm trọng trên các sông Bhotekoshi và Trishuli (Nepal) ngày 26/8. Trận lũ trước đó ảnh hưởng đến 33.000 người, làm hư hại hoặc phá hủy 7.500 ngôi nhà. Chi phí tái thiết ước tính lên tới 4,77 tỷ USD.

Trước những rủi ro thiên tai tại Himalaya, Thủ tướng Nepal Balendra Shah đề xuất thành lập cơ chế hợp tác về khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, với sự tham gia của Nepal, Ấn Độ và Trung Quốc. Sáng kiến này đặt ra câu hỏi về khả năng thúc đẩy hợp tác giữa hai cường quốc hàng đầu châu Á trong lĩnh vực ứng phó thiên tai.

Rủi ro chung, yêu cầu hợp tác chung

Nhà cửa bị bùn đất vùi lấp sau trận lũ quét tại Trishuli, huyện Nuwakot, Nepal ngày 26/8. (Nguồn: Getty Images)

Dãy Himalaya có địa hình dốc, cấu trúc địa chất thiếu ổn định, thường xuyên xảy ra sạt lở và lũ quét. Biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ sông băng tan nhanh, lượng mưa thay đổi và các hồ băng trở nên mất ổn định.

Hoạt động của con người, như phá rừng, xây dựng thiếu quy hoạch và phát triển cơ sở hạ tầng mà chưa đánh giá đầy đủ rủi ro, cũng khiến thiên tai gây hậu quả nghiêm trọng hơn.

Nepal là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề dù chỉ đóng góp 0,1% lượng khí thải CO₂ toàn cầu. Trong khi đó, các dòng sông bắt nguồn từ Himalaya cung cấp nước cho nhiều cộng đồng dân cư, nông trại và ngành công nghiệp ở hạ lưu. Sạt lở hoặc lũ lụt ở thượng nguồn có thể đe dọa người dân và cơ sở hạ tầng ở các quốc gia khác.

Vì vậy, việc chia sẻ dữ liệu thủy văn, giám sát nguy cơ thiên tai và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu thông tin bị thiếu hụt hoặc cảnh báo đến chậm, các quốc gia sẽ gặp khó khăn trong việc sơ tán người dân và phối hợp ứng phó.

Bài toán lòng tin

Cơ chế do Thủ tướng Balendra Shah đề xuất dự kiến tập trung vào chia sẻ dữ liệu vệ tinh, giám sát các hồ băng nguy hiểm, củng cố hệ thống cảnh báo sớm và phối hợp ứng phó thiên tai giữa các quốc gia.

Tuy nhiên, sáng kiến hiện mới dừng ở đề xuất chính trị, chưa trở thành khuôn khổ hợp tác được các bên thống nhất. Những vấn đề về cơ quan điều phối, nguồn tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình chia sẻ dữ liệu vẫn cần được giải quyết. Đặc biệt, dữ liệu địa không gian có thể liên quan đến an ninh quốc gia, khiến các bên phải cân nhắc kỹ phạm vi thông tin có thể chia sẻ.

Sông Yarlung Tsangpo chảy qua hẻm núi lớn cùng tên tại Khu tự trị Tây Tạng (Trung Quốc), thượng nguồn của sông Brahmaputra, chảy qua Ấn Độ và Bangladesh. (Nguồn: Getty Images)

Thách thức lớn nhất nằm ở quan hệ giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Trung Quốc kiểm soát khu vực thượng nguồn sông Yarlung Tsangpo, có tên Brahmaputra khi chảy vào Ấn Độ. Hai nước đã thiết lập cơ chế chuyên gia về các dòng sông xuyên biên giới và ký thỏa thuận chia sẻ dữ liệu thủy văn trong mùa lũ, nhưng việc trao đổi thông tin không phải lúc nào cũng được duy trì liên tục.

Các dự án thủy điện của Trung Quốc trên sông Yarlung Tsangpo cũng làm gia tăng lo ngại tại Ấn Độ về tính minh bạch, tác động môi trường và rủi ro địa chấn. Trong bối cảnh quan hệ song phương hiện nay, sự chênh lệch giữa quyền kiểm soát nguồn nước ở thượng nguồn và mức độ phụ thuộc của các cộng đồng ở hạ lưu càng khiến việc hợp tác trở nên nhạy cảm.

Do đó, một cơ chế ba bên sẽ khó đạt hiệu quả nếu chưa giải quyết được những câu hỏi cơ bản: Dữ liệu nào được chia sẻ, ai quản lý và xác minh thông tin, cũng như làm thế nào để bảo vệ những dữ liệu nhạy cảm về an ninh?

Bắt đầu từ những bước nhỏ

Hợp tác ứng phó thiên tai có thể tạo thêm cơ hội để Ấn Độ và Trung Quốc tăng cường trao đổi thông tin, phối hợp hành động khi xảy ra khủng hoảng. (Nguồn: Getty Images)

Nhiều ý kiến cho rằng, Ấn Độ và Trung Quốc không nhất thiết phải chấp nhận toàn bộ đề xuất của Nepal ngay từ đầu. Thay vào đó, các bên có thể tận dụng những cơ chế hợp tác hiện có để từng bước xây dựng lòng tin.

Ấn Độ có thể thúc đẩy đối thoại kỹ thuật thông qua Hiệp hội Hợp tác khu vực Nam Á (SAARC). Trung Quốc giữ tư cách quan sát viên tại tổ chức này từ năm 2005, tạo cơ sở để xem xét khả năng mời các chuyên gia Trung Quốc tham gia đối thoại, trong phạm vi quy định của SAARC cho phép.

Giai đoạn đầu nên tập trung trao đổi thông tin thiên tai phục vụ mục đích nhân đạo. Tiếp đó, các nước có thể thử nghiệm hệ thống cảnh báo sớm tại một số lưu vực sông, đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng hợp tác.

Cách tiếp cận từng bước sẽ giúp cả hai quốc gia cùng xây dựng cơ chế hợp tác, đồng thời tạo điều kiện để Nepal chuyển đề xuất tại Liên hợp quốc thành những chương trình cụ thể.

Hợp tác ứng phó thiên tai có thể mở ra thêm cơ hội để Ấn Độ và Trung Quốc tăng cường trao đổi thông tin, phối hợp ứng phó khi xảy ra khủng hoảng. Trong bối cảnh lũ lụt và sạt lở tại Himalaya có thể ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, việc xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu và nâng cao hiệu quả cảnh báo sớm sẽ góp phần hạn chế thiệt hại của tất cả các bên.

Thành công của sáng kiến không nhất thiết đòi hỏi Ấn Độ và Trung Quốc phải thu hẹp mọi khác biệt, mà nằm ở khả năng hai nước phối hợp hiệu quả để bảo vệ người dân trước các rủi ro trong tương lai.