UNICEF đề xuất 3 ưu tiên tăng khả năng chống chịu cho ngành Nước Việt Nam

Dịch vụ ngành Nước phải an toàn, phù hợp với khả năng chi trả, có khả năng chống chịu

Chia sẻ tại Tuần lễ ngành Nước Việt Nam 2026, ông Ziad Nabulsi, quyền Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam nhận định: Chủ đề Tuần lễ "Chuyển đổi số và tăng cường khả năng thích ứng của ngành Nước trong kỷ nguyên mới" rất kịp thời khi Việt Nam đang xây dựng dự thảo Luật Cấp, thoát nước và đối mặt với El Nino 2026 - 2027.

Ông Ziad Nabulsi đề nghị ngành Nước Việt Nam đặt trẻ em và cộng đồng dễ bị tổn thương vào trung tâm của chính sách (Ảnh: Hữu Mạnh).

Theo ông Ziad Nabulsi, khu vực Duyên hải Nam Trung bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá là các khu vực có rủi ro rất cao, nơi hạn hán, nắng nóng cực đoan, thiếu nước và xâm nhập mặn có thể gây áp lực ngày càng lớn lên dịch vụ cấp nước.

Đối với trẻ em, đây không chỉ là vấn đề của ngành Nước. Đây là vấn đề về sức khỏe, dinh dưỡng, học tập và bảo vệ.

"Khi không có nước sạch, trẻ em, đặc biệt là trẻ em dưới 5 tuổi, trẻ em khuyết tật, trẻ em thuộc hộ nghèo và dân tộc thiểu số, cũng như trẻ em sống tại vùng sâu, vùng xa, ven biển hoặc thường xuyên hạn hán, dễ bị phơi nhiễm hơn với bệnh tiêu chảy và mất nước. Trường học và cơ sở y tế cũng gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động, trong khi phụ nữ và trẻ em có thể phải đi xa hơn để lấy nước", ông Ziad Nabulsi nhấn mạnh.

Theo ông, quy mô của tình trạng dễ bị tổn thương đã rất rõ. Báo cáo Chương trình Giám sát chung của UNICEF - WHO cho thấy, dịch vụ cấp nước được quản lý an toàn mới chỉ cung cấp được cho 54% dân số trên toàn quốc và chỉ 21,6% đối với các nhóm dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

"Những con số này nhắc nhở chúng ta rằng, tiếp cận thôi là chưa đủ. Dịch vụ phải an toàn, tin cậy, phù hợp với khả năng chi trả và có khả năng chống chịu, đặc biệt trong thời điểm xảy ra các cú sốc", ông Ziad Nabulsi nói.

Đặt trẻ em và cộng đồng dễ bị tổn thương vào trung tâm của chính sách

Ông Ziad Nabulsi cho biết, trong gần 5 thập kỷ qua, UNICEF đã đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam để củng cố các dịch vụ nước sạch và vệ sinh bao trùm, có khả năng chống chịu với khí hậu và thiên tai.

Ở giai đoạn hiện tại, trong quá trình Việt Nam xây dựng và triển khai luật Luật Cấp, thoát nước, UNICEF sẵn sàng hỗ trợ 3 ưu tiên. Thứ nhất, đặt khả năng chống chịu khí hậu, tính dễ bị tổn thương của trẻ em và cộng đồng dễ bị tổn thươngvào trung tâm của khung pháp lý.

Ông Ziad Nabulsi đề xuất, đặt khả năng chống chịu khí hậu, tính dễ bị tổn thương của trẻ em và cộng đồng dễ bị tổn thương vào trung tâm của khung pháp lý ngành Nước tại Việt Nam (Ảnh: UNICEF).

Khung pháp lý và chính sách cần yêu cầu sàng lọc rủi ro khí hậu, áp dụng tiêu chuẩn thiết kế có khả năng chống chịu và lập kế hoạch duy trì dịch vụ. Cần ưu tiên trường học, cơ sở y tế và hệ thống cấp nước phục vụ người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, ven biển và vùng hạn hán.

Công tác lập kế hoạch cấp nước cũng phải theo cách tiếp cận đa thiên tai. Ví dụ như El Nino làm tăng nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn, nhưng bão, lũ, sạt lở đất và mưa cực đoan sẽ tiếp tục xảy ra.

Việt Nam cần bảo vệ và đa dạng hóa nguồn nước, phát triển hạ tầng có khả năng chống chịu với khí hậu và chuẩn bị các phương án cấp nước an toàn thay thế trước khi tình huống khẩn cấp xảy ra.

Thứ hai, sử dụng chuyển đổi số và dữ liệu để biến rủi ro thành hành động và dịch vụ được duy trì. Dự báo khí hậu phải gắn trực tiếp với quyết định ở cấp quốc gia, cấp tỉnh và đơn vị cung cấp dịch vụ.

Các hệ thống có khả năng liên thông cần lập bản đồ các cộng đồng có rủi ro cao và các công trình dễ bị tổn thương, đồng thời theo dõi lượng mưa, độ mặn, chất lượng nước và tình trạng hoạt động của hệ thống.

Các ngưỡng cảnh báo rõ ràng cần được xác định để kích hoạt hành động sớm, bố trí tài chính, truyền thông rủi ro và triển khai vật tư. Đánh giá khả năng chống chịu cấp tỉnh có thể giúp chuyển dữ liệu quốc gia thành ưu tiên đầu tư tại địa phương.

Dữ liệu cũng cần dễ tiếp cận đối với chính quyền, đơn vị cấp nước, trường học và cộng đồng, đi kèm phản hồi của cộng đồng để xác minh dịch vụ đã được cung cấp đến trẻ em dễ bị tổn thương hay không.

Thứ ba, đầu tư cho dịch vụ có khả năng chống chịu và tăng cường trách nhiệm giải trình. Chính sách cần làm rõ trách nhiệm và thiết lập nguồn tài chính bền vững cho vận hành, bảo trì và giám sát.

Trẻ em và phụ nữ là các đối tượng dễ bị tổn thương trong vấn đề cấp nước sạch khi xảy ra các cú sốc về thiên tai, biến đổi khí hậu (Ảnh: UNICEF).

Với việc Việt Nam được công nhận là quốc gia có thu nhập trung bình cao đã đánh dấu cột mốc quan trọng, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu huy động nguồn lực trong nước và tăng cường hợp tác công - tư. Nhà nước có thể định hướng chính sách, quản lý và đầu tư công có trọng tâm. Khu vực tư nhân có thể đóng góp công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính và chuyên môn vận hành.

Các quan hệ đối tác này phải minh bạch, có trách nhiệm giải trình, bảo đảm dịch vụ phù hợp với khả năng chi trả và mang lại tiến bộ cho mọi trẻ em, đặc biệt tại các cộng đồng nghèo, vùng sâu, vùng xa và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Theo ông Ziad Nabulsi, các giải pháp thực tiễn đã có sẵn. Năng lượng tái tạo có thể giảm chi phí vận hành hệ thống cấp nước nông thôn. Việc thu gom và xử lý nước mưa có thể cải thiện an ninh nguồn nước cho trường học. Do đó, việc nhân rộng mô hình cần dựa trên bằng chứng về hiệu quả, chi phí, chất lượng nước, tính liên tục của dịch vụ và năng lực vận hành, bảo trì tại địa phương.

"Chúng tôi hy vọng Tuần lễ ngành Nước Việt Nam 2026 sẽ tạo sự đồng thuận về một khung pháp lý và chính sách coi khả năng chống chịu khí hậu là yêu cầu bắt buộc, đặt trẻ em và cộng đồng dễ bị tổn thương vào vị trí trung tâm, đồng thời biến dự báo và dữ liệu thành hành động kịp thời. 

Hãy cùng chuyển từ tiếp cận sang khả năng chống chịu, từ ứng phó sang chuẩn bị, từ dữ liệu quốc gia sang hành động tại địa phương, để mọi trẻ em và cộng đồng có thể tiếp cận nước sạch và vệ sinh an toàn, bền vững, kể cả trong El Nino và các cú sốc khí hậu khác", ông Ziad Nabulsi bày tỏ.