Ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số trong chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, văn hóa các dân tộc thiểu số vừa đứng trước nhiều cơ hội phát triển, vừa đối mặt với nguy cơ mai một bản sắc. Việc đặt ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số trong chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam vì thế mang ý nghĩa cấp thiết, lâu dài và có giá trị chiến lược.

Tranh cổ động tuyên truyền Đại hội lần thứ XIV của Đảng. Nguồn: Internet.

Văn hóa các dân tộc thiểu số – nền tảng cấu thành và nguồn lực nội sinh của văn hóa Việt Nam

Việt Nam là quốc gia thống nhất trong đa dạng, với 54 dân tộc cùng chung sống, trong đó có 53 dân tộc thiểu số với khoảng trên 14 triệu người, chiếm gần 14% dân số cả nước. Đồng bào các dân tộc thiểu số cư trú chủ yếu ở miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa – những địa bàn có vị trí chiến lược quan trọng về kinh tế, chính trị, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Trải qua lịch sử lâu dài của quá trình dựng nước và giữ nước, mỗi dân tộc thiểu số đã sáng tạo, tích lũy và lưu truyền những giá trị văn hóa đặc sắc, tạo nên sự phong phú, đa dạng và bền vững của nền văn hóa Việt Nam.

Văn hóa các dân tộc thiểu số không tồn tại biệt lập mà là bộ phận hữu cơ cấu thành văn hóa quốc gia, góp phần định hình bản sắc văn hóa Việt Nam với đặc trưng “thống nhất trong đa dạng”. Chính sự đa dạng ấy đã làm nên sức sống lâu bền, khả năng thích ứng và sức hấp dẫn của văn hóa Việt Nam trong bối cảnh giao lưu, hội nhập quốc tế. Các giá trị văn hóa tộc người, từ ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật dân gian đến tri thức bản địa, không chỉ là ký ức lịch sử mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững.

Thiếu nữ các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc trong không gian Lễ hội Hoa Ban, tỉnh Điện Biên. Nguồn: Internet.

Trong hơn 40 năm Đổi mới, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Hàng chục nghìn di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê; nhiều di sản của đồng bào dân tộc thiểu số được ghi danh trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đội ngũ nghệ nhân được tôn vinh; các thiết chế văn hóa từng bước được đầu tư, củng cố. Những thành tựu này không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa tộc người mà còn tạo tiền đề quan trọng cho việc hoạch định các chiến lược phát triển văn hóa trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, văn hóa các dân tộc thiểu số đang đứng trước những biến đổi sâu sắc. Một số giá trị truyền thống có nguy cơ bị mai một; hiện tượng lai căng văn hóa, thương mại hóa di sản, “sân khấu hóa” lễ hội còn tồn tại; khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền chưa được thu hẹp đáng kể. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số như một nội dung trọng tâm trong chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam.

Phát triển văn hóa và sự khẳng định vai trò trung tâm của văn hóa dân tộc thiểu số

Ngay từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định văn hóa là một trụ cột quan trọng của sự nghiệp cách mạng. Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 khẳng định phát triển văn hóa dân tộc theo các nguyên tắc dân tộc, khoa học, đại chúng, đặt nền móng tư tưởng cho đường lối phát triển văn hóa Việt Nam sau này. Qua các kỳ Đại hội, quan điểm coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển ngày càng được khẳng định và hoàn thiện.

Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã tạo bước ngoặt quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng về văn hóa, nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Các nghị quyết, chỉ thị tiếp theo, đặc biệt là Nghị quyết số 33-NQ/TW (2014) và Kết luận số 76-KL/TW (2020), tiếp tục khẳng định: văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; văn hóa là hồn cốt của dân tộc, là sức mạnh nội sinh bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước.

Tinh thần đó được kế thừa và phát triển trong các văn kiện Đại hội XIII và đặc biệt là Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, trong đó nhấn mạnh yêu cầu ưu tiên giữ gìn, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, ngôn ngữ, phong tục tập quán tốt đẹp của các dân tộc thiểu số; coi phát triển văn hóa là “ngọn đuốc soi đường” cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đại hội XIV đồng thời khẳng định phát triển văn hóa phải gắn với xây dựng con người Việt Nam toàn diện, nhân văn, giàu bản sắc; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn, lưu trữ và quảng bá văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững, tạo nguồn lực nội tại cho phát triển.

Trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam đến năm 2030, văn hóa các dân tộc thiểu số được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Việc tôn trọng, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa tộc người không chỉ là yêu cầu về mặt văn hóa mà còn là nhiệm vụ chính trị – xã hội có ý nghĩa sâu sắc trong việc củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường ý thức quốc gia – dân tộc, bảo đảm ổn định chính trị – xã hội và phát triển bền vững đất nước.

Những vấn đề đặt ra và định hướng ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số trong giai đoạn mới

Bên cạnh những thành tựu đạt được, thực tiễn phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập. Nhận thức về vai trò của văn hóa ở một số nơi chưa đầy đủ; việc lồng ghép yếu tố văn hóa trong các chương trình phát triển kinh tế – xã hội còn hình thức; chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số còn thiếu tính đồng bộ, chưa thật sự phù hợp với đặc thù của từng cộng đồng. Cơ sở hạ tầng văn hóa ở nhiều vùng dân tộc thiểu số còn yếu kém; đời sống kinh tế khó khăn khiến khả năng tiếp cận và thụ hưởng văn hóa của người dân còn hạn chế.

Trong bối cảnh đó, ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số cần được đặt trên nền tảng đổi mới tư duy và hoàn thiện chính sách. Trước hết, cần tiếp tục khẳng định văn hóa là mục tiêu, là động lực và là nguồn lực nội sinh của phát triển. Mọi chiến lược, quy hoạch, chương trình phát triển kinh tế – xã hội ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số phải được đánh giá đầy đủ về tác động văn hóa, bảo đảm không làm tổn hại đến các giá trị văn hóa truyền thống.

Thứ hai, cần hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số theo hướng đồng bộ, liên ngành, gắn chặt với các chương trình mục tiêu quốc gia, đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021–2030. Ưu tiên đầu tư cho các dân tộc rất ít người, các vùng đặc biệt khó khăn, nơi bản sắc văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một cao.

Thứ ba, cần chú trọng phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, coi đây là hướng đi quan trọng để chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực phát triển. Phát triển du lịch văn hóa, số hóa di sản, quảng bá văn hóa trên các nền tảng số phải bảo đảm tính bền vững, tránh thương mại hóa cực đoan, đồng thời mang lại lợi ích thiết thực cho chính cộng đồng – chủ thể sáng tạo và gìn giữ văn hóa.

Thứ tư, cần đề cao vai trò chủ thể của đồng bào các dân tộc thiểu số trong mọi hoạt động bảo tồn và phát triển văn hóa; xây dựng và nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế văn hóa cộng đồng; có chính sách tôn vinh, đãi ngộ xứng đáng đối với nghệ nhân, người có uy tín, những người nắm giữ và truyền dạy tri thức văn hóa truyền thống.

Có thể khẳng định, ưu tiên phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược lâu dài trong sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam. Khi văn hóa các dân tộc thiểu số được bảo tồn và phát huy đúng hướng, trở thành nguồn lực cho phát triển sinh kế và nâng cao đời sống tinh thần của người dân, nền văn hóa Việt Nam sẽ ngày càng giàu bản sắc, vững vàng trước những biến động của thời đại và đủ sức lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong quá trình hội nhập quốc tế.

V.X.B

Vũ Xuân Bân