Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Kiểm toán độc lập

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành sửa Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập (Ảnh VPQH)

Bỏ điều kiện kinh doanh không đồng nghĩa hạ chuẩn nghề nghiệp

Trình bày dự án luật, Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn cho biết, dự thảo tập trung cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đối với dịch vụ kế toán, định hướng là đưa hoạt động này ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, cắt giảm toàn bộ điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính, chuyển phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Dự thảo cho phép cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán dưới danh nghĩa cá nhân hoặc thông qua tổ chức, thay vì phải hành nghề tại một tổ chức cung cấp dịch vụ như Luật Kế toán năm 2015. Cá nhân chỉ phải bảo đảm trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp tương tự người làm kế toán tại doanh nghiệp, thay cho yêu cầu về chứng chỉ.

Thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng, cho phép cá nhân ký trực tiếp hợp đồng với khách hàng là thay đổi lớn, cần thận trọng đánh giá kỹ rủi ro, thiết kế đầy đủ công cụ hậu kiểm và bảo vệ khách hàng, đặc biệt là doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ kinh doanh.

Thường trực Ủy ban nhất trí không quy định chứng chỉ kế toán viên là điều kiện bắt buộc, nhưng đề nghị nghiên cứu duy trì chứng chỉ theo hướng tự nguyện, như giấy xác nhận năng lực chuyên môn. Đây sẽ là nguồn thông tin để khách hàng lựa chọn người cung cấp dịch vụ trong bối cảnh không còn điều kiện tiền kiểm có độ tin cậy tương đương. Luật cũng cần đặt ra nguyên tắc về khai báo, chia sẻ dữ liệu, hậu kiểm theo rủi ro, lưu hồ sơ dịch vụ và chế tài vi phạm.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh lưu ý, số liệu khoảng 525 cá nhân hành nghề tại 191 đơn vị kinh doanh dịch vụ kế toán và khoảng 118 doanh nghiệp kiểm toán có cung cấp dịch vụ kế toán, trong khi cả nước có gần 1,1 triệu doanh nghiệp, khoảng 98% là doanh nghiệp nhỏ, vừa và siêu nhỏ, mới cho thấy thị trường còn dư địa, chưa đủ kết luận thiếu người cung cấp dịch vụ. Ông đề nghị bổ sung số doanh nghiệp thực tế thuê dịch vụ, số khách hàng bình quân của mỗi đơn vị và chi phí thuê để căn cứ sửa luật thuyết phục hơn.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, cần phân tầng năng lực, trách nhiệm khi mở rộng chủ thể cung cấp dịch vụ. Cá nhân làm kế toán cho hộ kinh doanh bán lẻ có mức độ rủi ro khác với người làm kế toán trưởng cho đơn vị sử dụng hàng trăm tỷ đồng ngân sách hoặc quản lý tài sản công. Quyền được mở rộng phải đi cùng năng lực và trách nhiệm pháp lý tương xứng; không thể để trách nhiệm chủ yếu do các bên tự thỏa thuận trong hợp đồng.

Trách nhiệm của bên cung cấp dịch vụ, bên thuê và người đại diện theo pháp luật của đơn vị thuê cần được xác định rõ, nhất là đối với tính chính xác, trung thực của số liệu, báo cáo tài chính và nghĩa vụ bồi thường. Hậu kiểm phải dựa trên mức độ rủi ro; nhà cung cấp phải khai báo, cập nhật thông tin vào hệ thống dữ liệu tập trung, lưu hồ sơ để truy xuất. Cần có biện pháp đủ sức răn đe, như đình chỉ có thời hạn quyền cung cấp dịch vụ và công khai chủ thể vi phạm; đồng thời giữ thẩm quyền kiểm tra hoạt động dịch vụ kế toán như công cụ hậu kiểm trực tiếp.

Không luật hóa nguyên trạng mọi giải pháp tạm thời

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, các nghị quyết của Chính phủ được ban hành để tháo gỡ khó khăn do vướng mắc pháp luật trong thời hạn nhất định, không phải giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật dài hạn. Vì vậy, không phải nội dung nào trong các nghị quyết này cũng đưa nguyên trạng vào luật; chỉ những chính sách thực sự phù hợp mới được luật hóa sau khi đánh giá kỹ.

Theo ông, bỏ chứng chỉ kế toán viên như điều kiện cung cấp dịch vụ, thay khái niệm “kế toán viên hành nghề” bằng “cá nhân cung cấp dịch vụ kế toán” có tác dụng đơn giản hóa thủ tục. Nhưng nếu chỉ cần trình độ nghiệp vụ, đạo đức và ý thức chấp hành pháp luật mà thiếu công cụ xác nhận năng lực, rủi ro có thể chuyển sang khách hàng. Không phải mọi hoạt động đều có thể quản lý hoàn toàn bằng hậu kiểm.

Tương tự, việc dự thảo bỏ yêu cầu mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp cần được đánh giá về tính hợp lý và nguy cơ phát sinh rủi ro mới, thay vì mặc nhiên luật hóa vì giải pháp này đã được áp dụng tạm thời. Luật phải vừa tháo gỡ khó khăn, vừa bảo đảm quản trị hiệu quả, đồng bộ và có ý nghĩa lâu dài đối với Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cũng đề nghị rà soát tính thống nhất của thuật ngữ. Dự thảo thay “kinh doanh dịch vụ kế toán” bằng “cung cấp dịch vụ kế toán” và bỏ cụm từ “kế toán viên hành nghề”, trong khi các luật khác vẫn sử dụng những thuật ngữ này. Sự thiếu thống nhất tưởng chỉ là câu chữ nhưng có thể gây vướng mắc khi áp dụng.

Quản lý dịch vụ số, xuyên biên giới và cắt trùng thủ tục kiểm toán

Sự phát triển của nền tảng số, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu mới đối với dịch vụ kế toán. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhận xét dự thảo mới chủ yếu điều chỉnh dịch vụ từ nước ngoài vào Việt Nam, trong khi có thể phát sinh cả trường hợp tổ chức, cá nhân Việt Nam cung cấp dịch vụ ra nước ngoài hoặc doanh nghiệp trong nước sử dụng nền tảng nước ngoài để xử lý chứng từ, dữ liệu và lập báo cáo tài chính.

Luật cần quy định những nguyên tắc quản lý cơ bản thay vì giao toàn bộ cho Chính phủ: tuân thủ pháp luật kế toán Việt Nam; xác định chủ thể, đầu mối chịu trách nhiệm; giải quyết tranh chấp; thực hiện nghĩa vụ thuế; bảo mật, lưu trữ an toàn và bảo đảm khả năng truy xuất dữ liệu. Việc dùng nền tảng số, điện toán đám mây hoặc AI không làm thay đổi hay miễn trừ trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân đối với sản phẩm kế toán cung cấp cho khách hàng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh đề nghị làm rõ đầu mối chịu trách nhiệm tại Việt Nam, nơi lưu trữ dữ liệu, nghĩa vụ thuế và cách bàn giao sổ sách khi dịch vụ xuyên biên giới bị ngừng. Ông cũng lưu ý tác động đến đào tạo nhân lực: bỏ điều kiện kinh doanh không có nghĩa hạ yêu cầu nghề nghiệp. Cơ sở giáo dục phải cập nhật chuẩn đầu ra, chương trình, giáo trình, phần mềm thực hành; người học cần biết xử lý hóa đơn điện tử, bảo vệ dữ liệu, kiểm tra kết quả do AI hỗ trợ và giải trình trách nhiệm nghề nghiệp.

Với kiểm toán độc lập, dự thảo tiếp cận theo mức độ rủi ro: giữ điều kiện nghề nghiệp cần thiết nhưng bỏ giấy tờ mà cơ quan quản lý có thể tự tra cứu. Thời gian cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dự kiến giảm từ 30 xuống 15 ngày làm việc; cấp lại hoặc điều chỉnh giảm từ 20 xuống 10 ngày. Cơ quan soạn thảo được yêu cầu thống nhất cách tính thời hạn, lượng hóa số ngày, chi phí doanh nghiệp thực sự được cắt giảm, khai thác dữ liệu thay hồ sơ giấy và khắc phục phê duyệt trùng lặp giữa Bộ Tài chính với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Kết luận phiên họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản thống nhất trình dự án luật tại Kỳ họp thứ hai theo trình tự rút gọn. Bộ Tài chính được yêu cầu tiếp thu đầy đủ ý kiến, rà soát đồng bộ pháp luật liên quan; hoàn thiện cơ chế hậu kiểm, trách nhiệm bồi thường, bảo vệ khách hàng và bên thứ ba; chuẩn bị văn bản chi tiết để có hiệu lực đồng thời với luật. Thứ trưởng Tạ Anh Tuấn khẳng định, cơ quan soạn thảo sẽ cầu thị, nghiêm túc tiếp thu, giải trình và hoàn thiện lại dự thảo trước khi trình Quốc hội.