Vài ý nghĩ nhỏ về cuộc đời và sự nghiệp lớn của Đạm Phương nữ sử

Bìa sách “Đạm Phương nữ sử toàn tập”

Ngày nay, sau gần 90 năm kể từ ngày bà qua đời, chúng ta cần phải đọc chậm và nghiền ngẫm sâu mới mong tiếp thu thấu đáo nội dung từng tác phẩm. Theo tôi, toàn bộ sự nghiệp của Đạm Phương nữ sử là tổng hòa của sự hội tụ tình cảm, hành động và mục tiêu cao đẹp xuất phát từ mẫu số chung: Đó là lòng yêu nước, thương dân, là tư tưởng canh tân hiện đại và tư tưởng nữ quyền tiến bộ. Bà là người sinh sống ở buổi giao thời Đông - Tây thời thuộc Pháp nên chịu ảnh hưởng của 2 luồng tư tưởng mới mẻ hiện thời mà khởi đầu là từ những cuốn sách viết về Cách mạng Pháp 1789, về tự do, dân chủ và nhân quyền của những nhà văn và triết gia tầm cỡ, như Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Montesquieu… mà bà đọc được bằng Pháp ngữ từ tủ sách gia đình.

Thông qua những tác phẩm: Thơ, từ, câu đối, truyện ngắn, tiểu thuyết cả sáng tác và dịch thuật; những công trình khảo cứu về giáo dục nhi đồng và phụ nữ, về những nhàn đàm/ thường đàm về giáo dục gia đình và hàng ngàn bài báo lớn, nhỏ in trên các báo và tạp chí nổi tiếng thời bấy giờ, tiêu biểu như Lục tỉnh tân văn, Nam Phong và Hữu Thanh… cùng những bài báo hiện thời mà nhiều người viết để tôn vinh Nữ công học hội do bà sáng lập… đã hiện hữu đầy đủ chân dung Đạm Phương nữ sử. Đó là một nhà tư tưởng, nhà văn hóa - văn nghệ, nhà hoạt động xã hội thể hiện ý hướng khai phóng tinh thần mới mẻ vì nhân sinh, nghệ thuật và dân quyền một cách cụ thể và nhất quán. Bà mong muốn nâng cao dân trí, trong đó, đề cao nữ công và quyền sống, quyền bình đẳng của người phụ nữ trong xã hội mới để xóa bỏ những cổ hủ, lạc hậu, ấu trĩ còn tồn tại trong xã hội thực dân - phong kiến.

Tầm vóc và sức ảnh hưởng của bà nhanh chóng hòa vào dòng chung của phong trào dân chủ, nữ quyền với các nước trong khu vực giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX. Bà là người tiếp thu những quan niệm và tư tưởng mới Âu - Mỹ, nhưng có sáng tạo để phù hợp với tình hình dân trí lúc bấy giờ. Đạm Phương nữ sử khát khao mang lại cái hay, cái đẹp cho con người trên cơ sở dung hòa, kết hợp giữa truyền thống với hiện đại, lý luận với thực tiễn, cốt yếu làm sao để vừa dung hòa cái mới - cái cũ với tinh thần giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa mở đường cho văn minh tiến bộ có chỗ đứng vững vàng trong ý thức và nhận thức của con người. Điều đó được minh chứng cụ thể và đa dạng qua các những tác phẩm thơ ca, truyện ngắn, tiểu thuyết và báo chí mà bà để lại

Thơ văn, báo chí và văn chính luận của Đạm Phương nữ sử đem lại sự gần gũi, dễ hiểu, dễ hòa điệu trong cảm nhận của người đọc. Tiếp nhận văn chương, báo chí của bà, chúng ta có nhu cầu tự ngẫm, tự thoại và đối thoại với văn bản, với thực tiễn để nhận thức sự thật và chân lý, đặc biệt là những đề xuất của bà về ý thức nữ quyền và hành động đấu tranh cho quyền bình đẳng giới của phụ nữ Việt Nam thời hiện đại. Đọc toàn bộ trước tác của Đạm Phương nữ sử đặt trong quan hệ bộ ba: Tác giả - Tác phẩm - Người đọc theo yêu cầu của Mỹ học tiếp nhận hiện đại, thì quả thật tác phẩm của bà đã mở ra những chân trời vẫy gọi cho liên chủ thể tiếp nhận để họ cùng đồng sáng tạo, đồng thực hành theo từng tầm đón đợi khác nhau.

Mọi người đều thừa nhận, Đạm Phương nữ sử là người có trình độ tri thức và kiến thức rộng lớn, phong phú, được kết tinh và khai phóng thành ý hướng nhân văn, nhân quyền, nhân tính trong tác phẩm một cách đa dạng mà vẫn thống nhất ở mục tiêu mang lại sự khai sáng cho xã hội và con người. Ý hướng lập ngôn, lập thức và lập đức của bà cuối cùng cũng hướng đến sự tận hiến cho mục tiêu cao cả vì sự tiến bộ và tự do, bình đẳng cho toàn xã hội và cho mỗi một nhân vị - điều mà thời bấy giờ không một người phụ nữ nào làm được, ngay cả những nhà văn nam giới cũng không ai đạt được sự hội tụ và kết tinh đa dạng mà thống nhất về tư tưởng và diễn ngôn như thế.

Đạm Phương nữ sử toàn tập vẫn còn nguyên giá trị văn hóa, triết mỹ, lịch sử với tính thời sự - thời đại của nó, chưa có vĩ thanh cuối cùng. Di sản văn hóa, nghệ thuật và báo chí bà đang và sẽ còn mở ra những chân trời vẫy gọi sự tiếp nhận đồng sáng tạo của những ai yêu quý con người và sự nghiệp đa dạng, phong phú của bà.