Văn bia phố Hiến, Ma nhai trên núi Non nước là Di sản tư liệu

Vào lúc 15h20 ngày 5/11/2026 tại Kỳ họp thứ 11 diễn ra ở Thành phố Jakarta (Indonesia), Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO (MOWCAP) đã thông qua việc ghi danh 2 hồ sơ Văn bia phố Hiến, tỉnh Hưng Yên và Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Theo Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, 2 hồ sơ đề của Việt Nam đáp ứng các tiêu chí ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu châu Á - Thái Bình Dương về tính xác thực, tính toàn vẹn, độc bản, có tầm quan trọng và ý nghĩa tầm khu vực, có kế hoạch bảo quản, quản lý và tiếp cận mang tính khả thi.

Văn bia tại chùa Chuông (Hưng Yên). Ảnh: T.Lê

Văn bia Phố Hiến bao gồm 41 văn bia chữ Hán và chữ Nôm (niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX), nằm tại các di tích thuộc di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến (tỉnh Hưng Yên). Đây là di sản tư liệu mang tính toàn vẹn và xác thực, đã được cộng đồng gìn giữ nguyên trạng qua nhiều thế kỷ và là ký ức sống động về một thời kỳ lịch sử của Phố Hiến - một thương cảng quốc tế tiêu biểu ở châu Á thời bấy giờ.

Phố Hiến hình thành và phát triển từ thế kỷ XVI, đạt đến thời kỳ cực thịnh trong thế kỷ XVII, trở thành một trong những trung tâm văn hóa - thương mại lớn ở Việt Nam và là trung tâm giao thương của khu vực Đông Nam Á và Đông Á, gắn với xuất hiện của các phường thị qua các giai đoạn lịch sử, thu hút nhiều thương nhân nước ngoài như người Hoa, người Nhật và từ nửa cuối thế kỷ XVII, có sự hiện diện của người Hà Lan, người Bồ Đào Nha, người Anh. 

Ngoài việc phản ánh quá trình phát triển đô thị và hoạt động thương mại, Văn bia Phố Hiến còn phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá, sự phát triển hòa hợp và sự giao thoa tôn giáo, tín ngưỡng trong đời sống văn hóa, xã hội của các cộng đồng cư dân người Việt và người nước ngoài tại một đô thị cảng quốc tế từ thế kỷ XVII - XX, biểu thị cho tinh thần và truyền thống hiếu học của người Hưng Yên được thể hiện qua 9 tấm bia tại Văn Miếu Xích Đằng, đồng thời ghi chép sự chủ động đóng góp của nữ giới trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng Phố Hiến. Đây là nguồn cứ liệu quan trọng cho các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế khi đề cập đến vấn đề ngoại giao văn hóa kinh tế và giao lưu hàng hải khu vực châu Á - Thái Bình Dương nói chung và thương cảng Phố Hiến nói riêng.

Những bài thơ do các tao nhân xưa sáng tác và khắc vào núi đá Non Nước. Ảnh: TL

Ma nhai trên núi Non Nước tỉnh Ninh Bình là di sản tư liệu được khắc trực tiếp trên vách đá bằng các văn tự chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ tại di tích lịch sử và danh thắng quốc gia đặc biệt núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình); niên đại trải dài từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX. Số lượng hiện còn 43 bản văn khắc, nội dung đa dạng, hình thức độc đáo, là các bản khắc duy nhất không thể thay thế, gồm nhiều thể loại: ngự bút, bia ký, thơ văn, đề từ,… do các vị vua, quan, danh nhân, nhà văn hóa, nhà thơ lưu đề; được các nghệ nhân khắc trên đá bằng kỹ thuật điêu khắc truyền thống, tài hoa của người Việt. 

Di sản tư liệu cho biết về lịch sử đấu tranh dựng nước, giữ nước của Việt Nam, quốc gia nằm ở một trong những vị trí trọng yếu của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, sự giao lưu, tiếp biến văn hóa ở Đông Á nói chung qua hiện tượng Tam giáo đồng nguyên, giữa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, đồng thời có sự dung hợp với tín ngưỡng bản địa Việt Nam, lịch sử văn học Việt Nam trung đại trong dòng chảy của văn học chữ Hán ở Đông Á. Nội dung một số Ma nhai trên núi Non Nước tỉnh Ninh Bình cho thấy sự tham gia sâu rộng của phụ nữ trong các hoạt động xã hội, tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử, thể hiện sự bình đẳng giới đã phần nào được thực hiện ở Việt Nam từ thời trung đại (thế kỷ XIV).

Với việc có thêm 2 Di sản tư liệu được Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO ghi danh, đến nay Việt Nam đã có 13 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh (gồm 4 di sản tư liệu trong Danh mục thế giới và 9 di sản tư liệu trong Danh mục khu vực châu Á- Thái Bình Dương), đóng góp tích cực vào mục tiêu đã được Bộ Chính trị đưa ra tại Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 về phát triển di sản văn hóa Việt Nam “Phấn đấu thêm 5 di sản văn hoá được UNESCO công nhận, ghi danh” (đến năm 2030) và “10 di sản văn hóa được UNESCO công nhận, ghi danh” (đến năm 2045).