Vận dụng kỹ thuật đánh giá PISA để triển khai hiệu quả Chương trình GDPT 2018

Giáo viên tham gia tập huấn vận dụng cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá PISA.

Vận dụng kỹ thuật PISA để đổi mới đánh giá học sinh

Đổi mới đánh giá không phải bắt đầu từ các kỳ thi, mà phải bắt đầu từ từng giờ học, từng lớp học và từng giáo viên. Đó cũng là nền tảng để thực hiện thành công Chương trình GDPT 2018 và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Trong tháng 7 và 8 năm 2026, hơn 1.100 giáo viên trung học đến từ 34 tỉnh, thành phố trên cả nước tham gia chương trình tập huấn về vận dụng cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá của Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) do Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT) tổ chức.

Chương trình được triển khai theo hình thức kết hợp 1 ngày học trực tuyến và 3 ngày tập huấn trực tiếp, hướng tới mục tiêu đưa những kinh nghiệm quốc tế về đánh giá năng lực vào thực tiễn lớp học Việt Nam.

Theo Ban tổ chức, khóa tập huấn không nhằm giúp giáo viên "dạy PISA" hay "luyện PISA". Mục tiêu cốt lõi là giúp giáo viên hiểu và vận dụng các kỹ thuật đánh giá hiện đại của PISA để thực hiện hiệu quả hơn Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Nói cách khác, PISA được xem như một nguồn tham khảo về kỹ thuật đánh giá hiện đại để giáo viên vận dụng phù hợp với yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Trong bốn ngày tập huấn, các học viên được giới thiệu tổng quan về cách tiếp cận đánh giá năng lực của PISA; hướng dẫn thiết kế câu hỏi và công cụ đánh giá trong các lĩnh vực Đọc hiểu, Toán học và Khoa học; đồng thời thực hành phân tích kết quả học tập để điều chỉnh hoạt động dạy học phù hợp với năng lực thực tế của học sinh.

Điểm nhấn của chương trình là giúp giáo viên biết lựa chọn các tình huống gắn với thực tiễn, xây dựng câu hỏi ở nhiều mức độ nhận thức, thiết kế rubric đánh giá năng lực và sử dụng kết quả đánh giá để hỗ trợ sự tiến bộ của học sinh.

Điều giáo viên cần mang về sau khóa tập huấn không phải là một bộ câu hỏi PISA, mà là một cách tiếp cận mới: đặt những câu hỏi giúp học sinh biết suy nghĩ, biết lập luận, biết vận dụng và biết tiến bộ sau mỗi lần được đánh giá. Khi đó, đánh giá mới thực sự trở thành động lực của học tập.

GS.TS Huỳnh Văn Chương phát biểu tại tập huấn.

Theo GS.TS Huỳnh Văn Chương - Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT), đây không chỉ là đợt tập huấn nhằm truyền đạt kiến thức mà còn là cơ hội để thầy cô hiểu sâu hơn về cách đánh giá theo hướng phát triển năng lực của PISA, từ đó vận dụng vào thực tế giảng dạy. Trên cơ sở đó, từng nhà trường, từng địa phương có thể điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh và nhu cầu của học sinh.

Tại tập huấn, các giáo viên cùng thảo luận, thử nghiệm và rút ra những bài học giá trị; từ đó đề ra giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, tối ưu hóa đánh giá, tăng cường hội nhập quốc tế của giáo dục phổ thông.

GS.TS Huỳnh Văn Chương tin tưởng, với tinh thần trách nhiệm, hợp tác và đổi mới, khóa tập huấn đạt kết quả thiết thực, đồng thời tạo động lực bền vững cho đổi mới kiểm tra, đánh giá ở các nhà trường phổ thông.

PISA không chỉ là bảng xếp hạng, mà là công cụ cải thiện chất lượng giáo dục

Chia sẻ tại tập huấn, PGS.TS Phạm Quốc Khánh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng nhấn mạnh, giá trị lớn nhất của PISA không nằm ở vị trí xếp hạng của các quốc gia mà ở việc cung cấp những bằng chứng khoa học giúp các hệ thống giáo dục nhìn nhận khách quan về chất lượng dạy học, từ đó xây dựng chính sách và giải pháp cải tiến phù hợp.

Thông qua PISA cùng với các chương trình đánh giá quốc tế như SEA-PLM, TALIS và các khảo sát diện rộng quốc gia, Việt Nam có thêm cơ sở để đánh giá chất lượng giáo dục dựa trên dữ liệu, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm hoặc cảm nhận.

Các kết quả phân tích gần đây cho thấy học sinh Việt Nam duy trì được nền tảng kiến thức khá tốt, tỷ lệ đạt mức thành thạo tối thiểu ở nhiều lĩnh vực ở mức tích cực.

Tuy nhiên, tỷ lệ học sinh đạt các mức năng lực cao theo chuẩn PISA vẫn còn khiêm tốn; đồng thời vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa các vùng miền và giữa các nhóm học sinh có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.

Đặc biệt, thách thức hiện nay không còn chủ yếu ở việc ghi nhớ kiến thức mà là khả năng đọc hiểu sâu, lập luận, phản biện, giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

PGS.TS Phạm Quốc Khánh phát biểu tại tập huấn.

PGS.TS Phạm Quốc Khánh nhấn mạnh, đội ngũ giáo viên là nhân tố quyết định thành công của đổi mới giáo dục. Dù chương trình có tốt đến đâu, nếu giáo viên chưa thay đổi cách tổ chức dạy học và đánh giá thì mục tiêu phát triển năng lực học sinh sẽ rất khó đạt được. Vì vậy, đầu tư cho giáo viên chính là đầu tư cho chất lượng giáo dục.

Tiếp theo năm 2025, chương trình tập huấn quy tụ 35 giáo viên trung học của mỗi tỉnh, thành phố, tạo thành mạng lưới hơn 2.000 giáo viên nòng cốt trên toàn quốc. Sau khóa học, các giáo viên sẽ tiếp tục chia sẻ, bồi dưỡng và hỗ trợ đồng nghiệp tại địa phương, góp phần lan tỏa phương pháp dạy học và đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực.

Điều giáo viên được tiếp cận và tập huấn là cách đặt câu hỏi, cách xây dựng tình huống, cách đánh giá năng lực và cách sử dụng kết quả đánh giá để cải thiện việc học của học sinh.

Điều quan trọng nhất là giáo viên sẽ hiểu rõ hơn cách thiết kế các nhiệm vụ học tập gắn với bối cảnh thực tiễn; xây dựng câu hỏi ở nhiều mức độ nhận thức; thiết kế rubric đánh giá; đồng thời biết phân tích kết quả học tập để điều chỉnh hoạt động dạy học. Đây đều là những kỹ năng rất cần thiết trong bối cảnh giáo dục hiện nay, khi mục tiêu không còn dừng ở việc truyền thụ kiến thức mà hướng tới phát triển năng lực và phẩm chất của người học.

Thông qua các khóa tập huấn, mỗi giáo viên không chỉ tiếp cận được những phương pháp đánh giá tiên tiến của quốc tế mà còn biết lựa chọn, điều chỉnh và vận dụng sáng tạo trong điều kiện thực tế của nhà trường Việt Nam.

Một cách tiếp cận mới cho giáo viên sau tập huấn để đánh giá thực sự trở thành động lực của học tập: Đặt những câu hỏi giúp học sinh biết suy nghĩ, biết lập luận, biết vận dụng và biết tiến bộ sau mỗi lần được đánh giá.

Theo lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, năng lực phân tích, tư duy phản biện, sáng tạo và giải quyết vấn đề sẽ quyết định sức cạnh tranh của mỗi cá nhân cũng như của mỗi quốc gia.

Muốn học sinh hình thành được những năng lực đó thì người giáo viên phải là người đầu tiên làm chủ các phương pháp dạy học và đánh giá hiện đại. Vì vậy, đầu tư cho năng lực đánh giá của giáo viên hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực của đất nước trong tương lai.

Điều kỳ vọng sau khóa tập huấn là giáo viên sẽ thực sự áp dụng được những kỹ thuật đã học vào thiết kế bài học, xây dựng câu hỏi, tổ chức đánh giá và hỗ trợ sự tiến bộ của học sinh. Nếu mỗi giáo viên thay đổi một chút trong cách đánh giá, mỗi nhà trường thay đổi một chút trong cách sử dụng kết quả đánh giá thì sẽ tạo nên những chuyển biến tích cực của cả hệ thống.

TS Hà Xuân Thành, Giám đốc Trung tâm Khảo thí Quốc gia và Đánh giá chất lượng giáo dục, Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT) phát biểu tại tập huấn.

Đánh giá hiệu quả hơn, giảm áp lực kiểm tra

Lãnh đạo Cục Quản lý chất lượng cho rằng, trước hết, giáo viên hãy chuyển từ tư duy "đánh giá để cho điểm" sang "đánh giá để hỗ trợ học tập và sự tiến bộ của học sinh". Mỗi câu hỏi, mỗi bài tập cần giúp giáo viên hiểu học sinh đang mạnh ở đâu, còn gặp khó khăn gì và cần hỗ trợ như thế nào.

Thứ hai, giáo viên nên tăng cường sử dụng các tình huống gắn với thực tiễn trong dạy học và đánh giá. Thay vì chỉ yêu cầu học sinh nhớ kiến thức hoặc thực hiện các thao tác quen thuộc, hãy tạo cơ hội để các em vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề gần gũi với cuộc sống. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Thứ ba, cần đa dạng hóa phương pháp đánh giá. Một bài kiểm tra trên giấy chỉ phản ánh một phần năng lực của học sinh. Giáo viên có thể kết hợp quan sát quá trình học tập, sản phẩm học tập, thảo luận nhóm, dự án nhỏ hoặc bài trình bày để có cái nhìn đầy đủ hơn về sự phát triển của các em.

Cuối cùng, giáo viên hãy coi kết quả đánh giá là điểm khởi đầu cho hoạt động dạy học tiếp theo, chứ không phải là điểm kết thúc. Sau mỗi lần đánh giá, điều quan trọng là điều chỉnh cách dạy, hướng dẫn học sinh tự nhìn nhận điểm mạnh, điểm cần cải thiện và tiếp tục tiến bộ.

Nếu hiểu đúng và vận dụng đúng thì PISA không làm tăng áp lực mà ngược lại còn giúp giáo viên đánh giá hiệu quả hơn và giảm áp lực kiểm tra.

Thứ nhất, giáo viên sẽ không phải ra quá nhiều câu hỏi để kiểm tra kiến thức rời rạc. Một tình huống thực tiễn được thiết kế tốt có thể đánh giá đồng thời nhiều yêu cầu cần đạt, nhiều năng lực và nhiều mức độ tư duy của học sinh. Như vậy, số lượng câu hỏi có thể ít hơn nhưng chất lượng thông tin thu được lại nhiều hơn.

Thứ hai, giáo viên sẽ không chỉ dựa vào các bài kiểm tra viết. Các nhiệm vụ học tập, sản phẩm học tập, hoạt động nhóm, bài thuyết trình hay dự án nhỏ đều có thể trở thành minh chứng để đánh giá sự tiến bộ của học sinh. Điều này giúp hoạt động đánh giá diễn ra tự nhiên trong quá trình dạy học, thay vì tập trung vào các đợt kiểm tra riêng lẻ.

Thứ ba, khi biết sử dụng bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng, giáo viên sẽ tiết kiệm thời gian chấm bài, đồng thời phản hồi cụ thể hơn để học sinh biết mình cần cải thiện ở đâu. Việc đánh giá cũng trở nên nhất quán và minh bạch hơn: Thay đổi tư duy từ "kiểm tra xem học sinh nhớ được bao nhiêu" sang "tìm hiểu học sinh đã làm được gì và cần hỗ trợ gì để tiến bộ".

Khi đánh giá thực sự phục vụ việc học, giáo viên sẽ bớt áp lực phải tổ chức nhiều bài kiểm tra, còn học sinh cũng giảm tâm lý lo lắng vì điểm số.

Tập huấn vận dụng cách tiếp cận và kỹ thuật đánh giá PISA diễn ra trong tháng 7, 8/2026.

Không đưa PISA thành một kỳ thi trong nhà trường

Theo PGS.TS Phạm Quốc Khánh, PISA không được thiết kế để trở thành một kỳ thi dành cho tất cả học sinh. Đây là một chương trình đánh giá trên mẫu đại diện, nhằm cung cấp bằng chứng khoa học về chất lượng giáo dục của một quốc gia, chứ không phải để đánh giá từng học sinh, từng giáo viên hay từng nhà trường.

Nếu biến PISA thành một kỳ thi hoặc tổ chức luyện thi PISA thì sẽ đi ngược lại triết lý của chính PISA. Khi đó, kết quả khảo sát sẽ không còn phản ánh đúng năng lực thực tế của học sinh, đồng thời làm gia tăng áp lực dạy học và kiểm tra.

Điều Bộ GD&ĐT mong muốn là học cách đánh giá của PISA chứ không học để thi PISA. Cụ thể, tiếp thu những ưu điểm của PISA như xây dựng câu hỏi theo bối cảnh thực tiễn, đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, tư duy, lập luận và giải quyết vấn đề; từ đó vận dụng phù hợp vào đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Nói cách khác, đích đến là có nhiều học sinh biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống, biết suy nghĩ độc lập, biết giải quyết vấn đề và học tập suốt đời. Đó cũng chính là mục tiêu của giáo dục hiện đại.